UBND xã Thanh Sơn, thành phố Đồng Nai xin tài khoản đăng nhập hệ thống theo dõi tình hình, thực hiện nghị quyết, chỉ thị, kết luận của Trung ương để thực hiện nhiệm vụ theo ý kiến chỉ đạo của cấp có thẩm quyền. Đồng thời cung cấp đầu mối liên hệ để địa phương dễ tác nghiệp trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đảm bảo nhiệm vụ được hoàn thành đúng thời hạn và chất lượng

KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
Về thí điểm mô hình trách nhiệm kép giữa cấp tỉnh và cấp xã, phường trong 24 tháng nhằm tạo đột phá về tổ chức thực thi, phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia theo tinh thần NQ 57
Kính gửi: BAN CHÍNH SÁCH, CHIẾN LƯỢC TRUNG ƯƠNG
I. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ XUẤT
Việt Nam đang bước vào một giai đoạn cải cách thể chế và tổ chức bộ máy có quy mô đặc biệt lớn. Từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được vận hành trên phạm vi cả nước; sau sắp xếp đơn vị hành chính, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, gồm xã, phường và đặc khu. So với trước khi sắp xếp, số đơn vị hành chính cấp xã giảm 6.714 đơn vị, tương đương 66,91%; trong số 3.193 đơn vị cấp xã hình thành sau sắp xếp, 3.039 đơn vị đáp ứng tiêu chuẩn về diện tích và dân số, tương đương 95,18%. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà là một sự thay đổi căn bản về cấu trúc thực thi quyền lực nhà nước ở địa phương.
Cùng với việc tổ chức lại đơn vị hành chính, Quốc hội đã thông qua Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, xác lập nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, đồng thời quy định rõ cơ quan nhận phân cấp phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước cơ quan phân cấp về kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao. Để đưa mô hình mới vào vận hành, Chính phủ đã công bố 28 nghị định về phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền giữa Chính phủ với chính quyền địa phương 2 cấp. Cấp xã vì vậy không còn đơn thuần là nơi tiếp nhận và thực hiện chỉ đạo của cấp trên, mà trở thành cấp chính quyền trực tiếp tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật, giải quyết công việc của người dân, doanh nghiệp và cung cấp các dịch vụ công cơ bản, thiết yếu.
Sự thay đổi rất lớn về tổ chức và thẩm quyền nói trên làm xuất hiện một yêu cầu mới mà giai đoạn trước chưa đặt ra ở cùng mức độ: khi trách nhiệm thực thi được chuyển mạnh xuống cấp xã, cần có một cơ chế tương ứng để người đứng đầu cấp tỉnh trực tiếp nhìn thấy, kiểm chứng và chịu trách nhiệm về những điểm nghẽn trong quá trình thực thi ở cơ sở. Nếu chỉ phân quyền mà không rút ngắn khoảng cách thông tin giữa cấp tỉnh và cấp xã; nếu cấp xã phải chịu trách nhiệm về kết quả nhưng những nguyên nhân gây cản trở lại nằm ở quy định của tỉnh, cơ chế phối hợp liên ngành hoặc quy định của Trung ương; hoặc nếu người đứng đầu cấp tỉnh chỉ tiếp nhận thông tin thông qua hệ thống báo cáo hành chính, thì có nguy cơ hình thành một khoảng cách mới giữa quyền được giao – năng lực thực thi – thông tin thực tế – trách nhiệm cuối cùng.
Đây không phải là một giả định thuần túy về lý luận. Chính Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đã thẳng thắn xác định: công tác xây dựng và thi hành pháp luật vẫn còn những hạn chế; có những quy định chồng chéo, mâu thuẫn, chưa rõ ràng, cản trở việc thực thi; phân cấp, phân quyền chưa đủ mạnh; thủ tục hành chính còn rườm rà; đặc biệt, tổ chức thực thi pháp luật vẫn là khâu yếu, thiếu cơ chế phản ứng chính sách kịp thời, hiệu quả. Nghị quyết 66-NQ/TW đồng thời yêu cầu thường xuyên đánh giá hiệu quả của pháp luật sau ban hành, tăng cường đối thoại, tiếp nhận và xử lý khó khăn, vướng mắc của người dân, doanh nghiệp, địa phương, đồng thời xây dựng cơ chế nhận diện và tháo gỡ nhanh những “điểm nghẽn” có nguyên nhân từ quy định pháp luật.
Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng đã đặt ra yêu cầu rất rõ: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải đi đôi với nâng cao trách nhiệm, bảo đảm nguồn lực và năng lực thực hiện; xác định rõ trách nhiệm giữa Chính phủ, các bộ, địa phương; khắc phục chồng chéo; phân định rõ trách nhiệm giữa cá nhân và tập thể; đề cao trách nhiệm cá nhân, nhất là người đứng đầu; đồng thời đánh giá cán bộ, công chức dựa trên kết quả thực hiện nhiệm vụ bằng sản phẩm cụ thể và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.
Đặc biệt, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục xác định một trong những đột phá chiến lược của nhiệm kỳ là đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, nâng cao năng lực hoạch định và tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương; phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương; xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả. Nghị quyết đồng thời khẳng định mọi chủ trương, chính sách phải xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng và lợi ích chính đáng của Nhân dân, lấy hạnh phúc và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo và mục tiêu phấn đấu.
Trong cùng mạch đó, việc sơ kết 1 năm 6 tháng thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia năm 2026 cũng chỉ ra một vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với đề xuất này: khâu yếu nhất vẫn là tổ chức thực hiện; cùng một điều kiện, nơi nào người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo, tổ chức thực hiện quyết liệt thì tạo ra sản phẩm và kết quả cụ thể; nơi triển khai hình thức, chậm trễ, người đứng đầu chưa phát huy đầy đủ trách nhiệm thì chuyển biến hạn chế. Đây là một nhận định có giá trị thực tiễn rất lớn đối với việc thiết kế cơ chế trách nhiệm người đứng đầu trong giai đoạn mới.
Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là có nên tiếp tục phân cấp, phân quyền hay không. Chủ trương này đã rất rõ. Vấn đề cần được thử nghiệm là: làm thế nào để biến trách nhiệm được phân cấp thành trách nhiệm thực tế; làm thế nào để người đứng đầu cấp tỉnh có thể trực tiếp trải nghiệm những điểm nghẽn tại cấp xã; và làm thế nào để những điểm nghẽn được phát hiện từ cơ sở nhanh chóng trở thành dữ liệu đầu vào cho việc điều chỉnh chính sách ở cấp tỉnh và Trung ương.
Từ yêu cầu đó, kiến nghị nghiên cứu thí điểm mô hình trách nhiệm kép giữa cấp tỉnh và cấp xã, phường trong thời hạn 24 tháng, trong đó Bí thư Tỉnh ủy, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh, các Phó Chủ tịch UBND tỉnh và một số cán bộ lãnh đạo chủ chốt của tỉnh được phân công đồng thời trực tiếp chịu trách nhiệm lãnh đạo, điều hành tại một số xã, phường được lựa chọn làm địa bàn thí điểm. Mục đích không phải tạo thêm cấp chính quyền, không phải thay thế bộ máy cấp xã, cũng không phải tạo đặc quyền cho địa bàn thí điểm, mà là tạo ra một cơ chế thực nghiệm để rút ngắn khoảng cách giữa người ra quyết định cấp tỉnh với thực tiễn thực thi ở cơ sở.
II. BẢN CHẤT CỦA ĐỀ XUẤT: THỬ NGHIỆM TRÁCH NHIỆM, KHÔNG PHẢI THỬ NGHIỆM CHỨC DANH
Điểm cần nhấn mạnh là đề xuất này không nhằm tạo ra một chức danh hành chính mới và cũng không đặt vấn đề thay đổi ngay cơ cấu tổ chức chính quyền địa phương. “Kiêm nhiệm” trong mô hình này chỉ là công cụ để tạo ra trách nhiệm trực tiếp, còn mục tiêu chính sách là kiểm nghiệm một phương thức quản trị mới.
Theo đó, trong một số tỉnh, thành phố được lựa chọn, một số xã, phường được xác định là địa bàn thí điểm. Bí thư Tỉnh ủy có thể đồng thời trực tiếp đảm nhiệm vai trò Bí thư Đảng ủy tại một xã, phường; Phó Bí thư Tỉnh ủy trực tiếp phụ trách một địa bàn khác; Chủ tịch UBND tỉnh đồng thời trực tiếp đảm nhiệm vai trò Chủ tịch UBND tại một xã, phường; các Phó Chủ tịch UBND tỉnh và một số lãnh đạo chủ chốt được phân công trực tiếp phụ trách các địa bàn còn lại. Việc bố trí cụ thể phải được thiết kế trên cơ sở pháp luật về tổ chức bộ máy, cán bộ, công chức và các quy định có liên quan; trường hợp cần cơ chế đặc thù thì phải xác định rõ phạm vi, thời hạn và thẩm quyền cho phép thí điểm.
Lãnh đạo cấp tỉnh không trực tiếp làm thay toàn bộ công việc hằng ngày của bộ máy xã, phường. Bộ máy cấp xã vẫn vận hành theo chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn được pháp luật quy định. Điểm khác biệt là người đứng đầu cấp tỉnh phải chịu trách nhiệm trực tiếp về một địa bàn cụ thể, trực tiếp theo dõi kết quả, trực tiếp nhận diện điểm nghẽn, trực tiếp yêu cầu các cơ quan thuộc thẩm quyền của tỉnh xử lý và trực tiếp chịu trách nhiệm về kết quả sau 24 tháng.
Như vậy, thay vì mô hình quản trị theo chuỗi “tỉnh chỉ đạo – xã thực hiện – xã báo cáo – tỉnh tổng hợp”, mô hình thí điểm tạo ra một vòng phản hồi ngắn hơn: thực tiễn tại xã – người đứng đầu trực tiếp nhận diện – xử lý tại tỉnh – điều chỉnh chính sách – đo lường kết quả – nhân rộng.
III. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ GIÁ TRỊ THỂ CHẾ CỦA MÔ HÌNH
Về bản chất, đây là một mô hình thử nghiệm quản trị theo kết quả. Trong phương thức quản lý truyền thống, trách nhiệm thường được phân chia theo quy trình: cơ quan A hoàn thành phần việc của A, cơ quan B hoàn thành phần việc của B, sau đó toàn bộ quy trình được báo cáo là hoàn thành. Nhưng đối với người dân và doanh nghiệp, kết quả cuối cùng không được đo bằng việc bao nhiêu cơ quan đã hoàn thành phần việc của mình, mà bằng câu hỏi đơn giản hơn: công việc của họ đã được giải quyết hay chưa, mất bao nhiêu thời gian, chi phí bao nhiêu và chất lượng phục vụ như thế nào.
Đây chính là khoảng cách giữa “trách nhiệm theo quy trình” và “trách nhiệm theo kết quả”. Nghị quyết 27-NQ/TW đã yêu cầu đánh giá cán bộ dựa trên sản phẩm cụ thể và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp; Nghị quyết 66-NQ/TW yêu cầu chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo phát triển, hành động vì lợi ích chung, giải quyết kịp thời khó khăn pháp lý và thường xuyên đánh giá hiệu quả của pháp luật sau khi ban hành.
Trong mô hình hiện nay, người dân và doanh nghiệp có thể trải nghiệm cùng một chính sách rất khác nhau giữa các địa bàn. PAPI 2024, một chương trình nghiên cứu do UNDP tại Việt Nam khởi xướng từ năm 2009, đo lường trải nghiệm và cảm nhận của người dân về quản trị và cung ứng dịch vụ công tại 63 tỉnh, thành phố thông qua tám nhóm nội dung, gồm tham gia của người dân ở cấp cơ sở, công khai minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiểm soát tham nhũng, thủ tục hành chính công, cung ứng dịch vụ công, quản trị môi trường và quản trị điện tử. Việc PAPI phải duy trì một hệ thống đo lường rộng như vậy cho thấy chất lượng quản trị không thể chỉ được đánh giá bằng các chỉ tiêu nội bộ của cơ quan nhà nước mà cần được kiểm chứng từ trải nghiệm thực tế của người dân.
SIPAS 2024 cũng cho thấy mức độ hài lòng của người dân đối với việc xây dựng, tổ chức thực hiện chính sách có sự khác biệt đáng kể giữa các địa phương; chẳng hạn Hải Phòng đạt 90,59%, Thái Nguyên 90,19%, Bà Rịa – Vũng Tàu 90,09%, trong khi các địa phương khác có mức thấp hơn. Những khác biệt này không nên chỉ được nhìn dưới góc độ xếp hạng địa phương, mà cần được coi là nguồn dữ liệu để nghiên cứu vì sao cùng một hệ thống pháp luật và thể chế quốc gia nhưng năng lực thực thi và trải nghiệm của người dân lại khác nhau giữa các địa bàn.
Đề xuất trách nhiệm kép cấp tỉnh – cấp xã nhằm tạo ra một “phòng thí nghiệm thể chế” để trả lời chính câu hỏi đó. Nếu một người đứng đầu cấp tỉnh trực tiếp chịu trách nhiệm về một xã, phường trong 24 tháng, họ sẽ không chỉ nhận được báo cáo về tình trạng giải quyết thủ tục, đất đai, đầu tư, xây dựng, giáo dục, y tế, an sinh, môi trường hay trật tự đô thị; họ sẽ trực tiếp nhìn thấy quy định nào đang gây chậm trễ, cơ quan nào đang tạo ra độ trễ, dữ liệu nào chưa được liên thông, thẩm quyền nào đang bị phân tán và nguồn lực nào đang không đến đúng nơi cần đến.
Giá trị quan trọng nhất của mô hình vì vậy không phải là “lãnh đạo cấp tỉnh xuống xã”, mà là đưa thực tiễn cấp xã trở thành dữ liệu trực tiếp của quá trình hoạch định chính sách cấp tỉnh và Trung ương.
IV. MỤC TIÊU THÍ ĐIỂM
Mục tiêu tổng quát của chương trình là kiểm nghiệm trong thời hạn 24 tháng một phương thức tổ chức trách nhiệm mới, trong đó người đứng đầu cấp tỉnh được gắn trực tiếp với kết quả quản trị của một số đơn vị cấp xã, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa hoạch định chính sách và tổ chức thực thi, nâng cao hiệu lực của phân cấp, phân quyền, phát hiện điểm nghẽn thể chế và xây dựng mô hình quản trị có khả năng nhân rộng.
Các mục tiêu cụ thể gồm: thứ nhất, đo lường được mức thay đổi về thời gian, chi phí và chất lượng giải quyết công việc của người dân, doanh nghiệp tại địa bàn thí điểm; thứ hai, xác định được những điểm nghẽn có nguyên nhân từ quy định pháp luật, cơ chế phân cấp, quy trình nội bộ, dữ liệu, nhân lực hoặc nguồn lực; thứ ba, kiểm nghiệm mức độ tác động của trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu đối với tốc độ và chất lượng thực thi; thứ tư, hình thành cơ chế phản hồi chính sách từ cấp xã lên cấp tỉnh và Trung ương; thứ năm, sau 24 tháng có đủ dữ liệu để quyết định việc nhân rộng, điều chỉnh hoặc chấm dứt mô hình.
V. QUY MÔ VÀ CÁCH THỨC LỰA CHỌN ĐỊA BÀN
Đề xuất lựa chọn một số tỉnh, thành phố đại diện cho các điều kiện phát triển khác nhau, không lựa chọn toàn bộ 34 tỉnh, thành phố ngay từ đầu. Trong mỗi địa phương có thể lựa chọn từ 5 đến 10 xã, phường, tùy quy mô và khả năng tổ chức, với tổng số địa bàn thí điểm đủ lớn để tạo ra dữ liệu so sánh nhưng vẫn đủ nhỏ để có thể quản trị như một chương trình thử nghiệm.
Việc lựa chọn địa bàn cần dựa trên “bài toán quản trị” thay vì chỉ dựa trên thành tích. Có thể lựa chọn các nhóm gồm xã nông nghiệp; xã đang đô thị hóa nhanh; phường trung tâm đô thị; phường có khu công nghiệp; địa bàn có nhiều dự án đầu tư; địa bàn có vướng mắc lớn về đất đai, quy hoạch; địa bàn có dân số lớn; địa bàn có yêu cầu cao về y tế, giáo dục, an sinh; địa bàn khó khăn; và địa bàn có điều kiện phát triển mạnh về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Việc lựa chọn như vậy cho phép chương trình không chỉ trả lời “mô hình có hiệu quả hay không”, mà còn trả lời câu hỏi quan trọng hơn: mô hình hiệu quả trong điều kiện nào và đối với loại vấn đề nào.
VI. CƠ CHẾ TRÁCH NHIỆM VÀ HAI CẤP ĐỘ CẢI CÁCH
Thí điểm cần được triển khai đồng thời ở hai cấp độ. Ở cấp độ thứ nhất, tại xã, phường, người lãnh đạo cấp tỉnh được giao một “địa chỉ trách nhiệm” cụ thể. Mỗi địa bàn phải xây dựng đường cơ sở trong ba tháng đầu, ghi nhận thời gian xử lý hồ sơ, tỷ lệ đúng hạn, số hồ sơ quá hạn, số lần người dân phải đi lại, số giấy tờ phải cung cấp, thời gian giải quyết các nhóm việc về đất đai, xây dựng, đầu tư, đăng ký kinh doanh, dịch vụ công, giải ngân, xử lý phản ánh và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp. Sau đó, mỗi địa bàn phải xây dựng “bản đồ điểm nghẽn thực thi”, trong đó từng điểm nghẽn phải được xác định nguyên nhân, cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn xử lý và kết quả đầu ra.
Ở cấp độ thứ hai, các điểm nghẽn phát hiện tại xã phải được chuyển thành dữ liệu cải cách ở cấp tỉnh và Trung ương. Nếu một thủ tục không cần thiết thì phải nghiên cứu loại bỏ; nếu một quy trình thuộc thẩm quyền tỉnh gây chậm thì tỉnh phải sửa; nếu nguyên nhân nằm ở sự phối hợp giữa các sở, ngành thì phải tái thiết kế quy trình; nếu nguyên nhân nằm ở pháp luật Trung ương thì phải hình thành kiến nghị sửa đổi; nếu nguyên nhân nằm ở thiếu dữ liệu thì phải giải quyết bằng liên thông dữ liệu; nếu nguyên nhân nằm ở năng lực cán bộ thì phải đào tạo, điều chuyển hoặc thay đổi phương thức tổ chức. Như vậy, mỗi xã thí điểm không chỉ được xem là một đơn vị hành chính, mà là một phòng thí nghiệm thực thi chính sách.
VII. LỘ TRÌNH 24 THÁNG
Ba tháng đầu tiên là giai đoạn đo hiện trạng và xác lập đường cơ sở. Sáu tháng tiếp theo tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn có thể xử lý ngay trong thẩm quyền của địa phương. Từ tháng thứ 10 đến tháng thứ 18, các giải pháp hiệu quả được chuẩn hóa thành quy trình, cơ chế phối hợp, dữ liệu dùng chung hoặc kiến nghị sửa đổi quy định. Sáu tháng cuối tập trung đánh giá độc lập, so sánh trước – sau và so sánh với các địa bàn đối chứng, đồng thời xác định các giải pháp có khả năng nhân rộng.
Điểm quan trọng là không nên chờ đến cuối năm thứ hai mới đánh giá. Cần đánh giá tại các mốc 6 tháng, 12 tháng, 18 tháng và 24 tháng. Trong đó, 6 tháng đầu nhằm xác định mô hình có tạo ra thay đổi về tốc độ xử lý hay không; 12 tháng nhằm xác định những cải cách nào có tính ổn định; 18 tháng nhằm kiểm nghiệm khả năng thể chế hóa; và 24 tháng nhằm đưa ra quyết định nhân rộng.
VIII. HỆ THỐNG ĐO LƯỜNG VÀ KẾT QUẢ DỰ KIẾN
Một trong những điều kiện quyết định thành công của chương trình là phải chuyển từ đánh giá bằng hoạt động sang đánh giá bằng kết quả. Không nên lấy số cuộc họp, số văn bản, số nhiệm vụ giao hoặc số sáng kiến làm thước đo chính. Các chỉ số cốt lõi phải là thời gian giải quyết công việc, chi phí tuân thủ, số lần người dân phải đi lại, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, tỷ lệ hồ sơ phải bổ sung, thời gian xử lý đất đai và xây dựng, thời gian giải quyết thủ tục đầu tư, tiến độ giải ngân, số dự án được tháo gỡ, mức độ hài lòng, mức độ tin tưởng vào khả năng giải quyết của chính quyền và số điểm nghẽn thể chế được xử lý.
Có thể đặt mục tiêu thí điểm theo hướng: giảm đáng kể thời gian xử lý đối với các nhóm thủ tục được lựa chọn; giảm số lần người dân và doanh nghiệp phải trực tiếp đi lại; giảm tỷ lệ hồ sơ phải bổ sung do nguyên nhân chủ quan; tăng tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn; rút ngắn thời gian phản hồi kiến nghị; tăng mức độ hài lòng và tin tưởng của người dân; đồng thời xác định được một danh mục cụ thể các quy định, quy trình và cơ chế phối hợp cần sửa đổi. Các chỉ tiêu định lượng cuối cùng cần được xác định sau khi khảo sát đường cơ sở tại từng địa bàn, tránh đặt một tỷ lệ giảm cứng không phù hợp với đặc thù từng địa phương.
IX. ỨNG DỤNG DỮ LIỆU VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
Chương trình cần được tổ chức như một hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu. Mỗi địa bàn thí điểm nên có bảng điều hành số theo thời gian thực, trong phạm vi pháp luật cho phép, để người đứng đầu có thể nhìn thấy hồ sơ tồn đọng, hồ sơ quá hạn, phản ánh của người dân, tiến độ dự án, giải ngân, các điểm nghẽn liên ngành và các chỉ số dịch vụ công.
Trí tuệ nhân tạo có thể được sử dụng để phát hiện các điểm bất thường, dự báo hồ sơ có nguy cơ quá hạn, phân tích hàng nghìn phản ánh của người dân, nhận diện quy trình tạo ra độ trễ và so sánh hiệu quả giữa các địa bàn. Tuy nhiên, AI chỉ đóng vai trò công cụ phân tích và cảnh báo; trách nhiệm quyết định vẫn thuộc về con người. Điều này phù hợp với định hướng của Nghị quyết 57-NQ/TW và kết quả sơ kết năm 2026, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực chủ yếu để nâng cao hiệu lực quản trị, nhưng đồng thời khâu tổ chức thực hiện vẫn được xác định là điểm yếu cần khắc phục.
X. KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC VÀ NGĂN NGỪA TÁC ĐỘNG NGƯỢC
Do mô hình tạo ra sự tập trung trách nhiệm cao vào người đứng đầu, kiểm soát quyền lực phải là một cấu phần ngay từ đầu chứ không phải biện pháp xử lý sau khi có vấn đề. Người được phân công thí điểm không được quyết định vượt quá thẩm quyền pháp luật; việc thay đổi quy trình phải được ghi nhận; không sử dụng chương trình để ưu tiên nguồn lực bất hợp lý cho một địa bàn hoặc doanh nghiệp; mọi quyết định phải có căn cứ và có thể kiểm tra, giám sát.
Cần thiết lập cơ chế giám sát của HĐND, Mặt trận Tổ quốc, cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và các cơ chế giám sát xã hội phù hợp. Các chỉ số kết quả cơ bản của địa bàn thí điểm cần được công khai ở mức phù hợp để người dân và doanh nghiệp có thể kiểm chứng. Nghị quyết 66-NQ/TW đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, lợi ích nhóm, đồng thời phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội và sự tham gia thực chất của người dân, tổ chức, doanh nghiệp trong xây dựng và thi hành pháp luật.
Mục tiêu chiến lược và ý nghĩa của cơ chế thí điểm
Mục tiêu chiến lược của đề xuất không phải là tạo thêm một chức danh hành chính mới, cũng không đơn thuần là đưa cán bộ lãnh đạo cấp tỉnh xuống trực tiếp điều hành một đơn vị cấp xã. Vấn đề cốt lõi cần giải quyết là khoảng cách giữa quyền quyết định, thông tin thực tiễn và trách nhiệm về kết quả trong tổ chức thực hiện chính sách. Trong điều kiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã được thiết lập, nếu chỉ tinh gọn đầu mối và phân định lại thẩm quyền mà chưa hình thành được một cơ chế đủ mạnh để bảo đảm người có thẩm quyền ở cấp tỉnh trực tiếp nhận biết, xử lý và chịu trách nhiệm về những vấn đề phát sinh tại cơ sở, thì nguy cơ tái xuất hiện tình trạng phân tán trách nhiệm, chậm phối hợp và kéo dài thời gian xử lý vẫn còn tồn tại. Vì vậy, việc thí điểm cơ chế lãnh đạo cấp tỉnh trực tiếp kiêm nhiệm hoặc được phân công chịu trách nhiệm đối với một số xã, phường trong thời hạn 24 tháng cần được nhìn nhận như một thí nghiệm về phương thức quản trị, nhằm kiểm chứng khả năng rút ngắn khoảng cách giữa nơi quyết định và nơi chính sách tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp.
Mục tiêu cuối cùng của thí điểm là hình thành một cơ chế quản trị lấy kết quả thực tế làm trung tâm, trong đó trách nhiệm của người đứng đầu không dừng ở việc ban hành chủ trương, tổ chức hội họp, phân công nhiệm vụ hoặc kiểm tra tiến độ, mà được gắn với sự thay đổi có thể đo lường được của một địa bàn cụ thể. Khi một lãnh đạo cấp tỉnh được giao trách nhiệm trực tiếp đối với một xã, phường, người đó phải có khả năng trả lời bằng dữ liệu và kết quả về những vấn đề căn bản của địa bàn: thủ tục nào đang chậm; dự án nào đang ách tắc; nguồn lực nào chưa được sử dụng; vấn đề nào thuộc thẩm quyền của xã; vấn đề nào cần tỉnh xử lý; quy định nào đang tạo ra chi phí không cần thiết cho người dân và doanh nghiệp; và sau một khoảng thời gian nhất định, những chỉ số nào đã được cải thiện. Qua đó, đánh giá cán bộ được chuyển dần từ đánh giá theo quá trình sang đánh giá theo sản phẩm, kết quả và tác động xã hội.
Về bản chất, cơ chế này nhằm tạo ra một “vòng phản hồi quản trị” ngắn hơn và trực tiếp hơn giữa thực tiễn cơ sở với cấp quyết định. Thay vì mô hình chủ yếu vận hành theo chiều từ trên xuống là Trung ương ban hành chủ trương, cấp tỉnh tổ chức thực hiện, cấp xã triển khai và người dân tiếp nhận, thí điểm sẽ tạo thêm một chiều ngược lại có tổ chức: những khó khăn phát sinh tại xã, phường được thu nhận trực tiếp, phân loại theo nguyên nhân, xác định rõ cơ quan và cấp có thẩm quyền xử lý, giải quyết ngay những vấn đề thuộc thẩm quyền, đồng thời tổng hợp những điểm nghẽn có tính hệ thống để đề xuất sửa đổi quy định, quy trình hoặc cơ chế phân cấp. Như vậy, cấp xã không chỉ là nơi cuối cùng thực hiện chính sách mà trở thành nơi kiểm nghiệm chính sách; còn cấp tỉnh không chỉ là cấp trung gian quản lý mà trở thành cấp chịu trách nhiệm chuyển hóa những vấn đề của cơ sở thành các quyết định quản trị và kiến nghị thể chế cụ thể.
Cơ chế đề xuất được xây dựng trên nguyên tắc quyền hạn phải đi cùng trách nhiệm, trách nhiệm phải đi cùng nguồn lực và tất cả phải được kiểm chứng bằng kết quả. Phân cấp, phân quyền chỉ thực sự có ý nghĩa khi cấp được giao quyền có đủ điều kiện thực hiện, đồng thời có cá nhân và cơ quan chịu trách nhiệm rõ ràng trước pháp luật và trước nhân dân về kết quả. Tương tự, việc đề cao trách nhiệm người đứng đầu không thể chỉ dừng ở yêu cầu “tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo”, mà phải tạo ra một địa bàn, một mục tiêu, một hệ thống chỉ số và một thời hạn đủ cụ thể để có thể xác định mức độ hoàn thành. Đây cũng là cách cụ thể hóa yêu cầu chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, từ kiểm soát đầu vào sang kiểm soát kết quả và từ đánh giá hoạt động của bộ máy sang đánh giá giá trị mà bộ máy tạo ra cho người dân và doanh nghiệp.
Điểm mới quan trọng của thí điểm là xử lý đồng thời hai vấn đề thường tách rời trong cải cách hành chính. Một mặt, cơ chế này làm rõ trách nhiệm ở cấp thực thi thông qua việc gắn người đứng đầu cấp tỉnh với một địa bàn cụ thể. Mặt khác, nó tạo ra một kênh để phát hiện các điểm nghẽn thể chế từ chính nơi chúng phát sinh. Một thủ tục kéo dài tại xã có thể không phải do cán bộ xã yếu, mà do thẩm quyền chưa được phân cấp đầy đủ; một dự án chậm có thể không phải do nhà đầu tư thiếu năng lực, mà do sự chồng chéo giữa nhiều quy định; một chính sách không đạt hiệu quả có thể không phải do địa phương không quyết liệt, mà do thiết kế chính sách chưa phù hợp với điều kiện thực tế. Nếu không có một cơ chế kết nối trực tiếp giữa cơ sở với cấp có khả năng xử lý những nguyên nhân này, các vấn đề sẽ tiếp tục được giải quyết theo từng vụ việc, trong khi nguyên nhân hệ thống vẫn tồn tại.
Do đó, thí điểm phải hướng tới việc phá vỡ ba điểm nghẽn lớn nhất trong tổ chức thực thi hiện nay. Thứ nhất là điểm nghẽn về thông tin, khi thông tin từ cơ sở phải đi qua nhiều tầng trước khi đến được người có khả năng quyết định. Thứ hai là điểm nghẽn về trách nhiệm, khi một vấn đề liên quan đến nhiều cơ quan nhưng không có một chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả. Thứ ba là điểm nghẽn về phản hồi chính sách, khi những bất cập trong thực tiễn không được chuyển hóa đủ nhanh thành điều chỉnh về quy định, quy trình, phân cấp hoặc nguồn lực. Cơ chế lãnh đạo cấp tỉnh trực tiếp phụ trách một địa bàn có thể tạo ra một “đường truyền trách nhiệm” ngắn hơn: vấn đề phát sinh tại cơ sở được nhận diện trực tiếp; quyền hạn và nguồn lực được huy động ở cấp có thẩm quyền; kết quả được đo lường; nguyên nhân hệ thống được tổng hợp; và những vấn đề vượt thẩm quyền được chuyển thành kiến nghị thể chế có căn cứ thực tiễn.
Về phương diện chiến lược, đây cũng là một cách kiểm nghiệm mô hình “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” trong điều kiện mới. Nếu địa phương được giao nhiều quyền hơn nhưng trách nhiệm vẫn được phân tán, cải cách phân cấp có thể chỉ tạo ra sự dịch chuyển công việc từ cấp trên xuống cấp dưới. Ngược lại, nếu quyền hạn được giao cùng với trách nhiệm cá nhân, nguồn lực, dữ liệu và cơ chế giám sát, phân cấp sẽ trở thành động lực nâng cao năng lực quản trị. Vì vậy, thí điểm không nhằm chứng minh rằng một lãnh đạo cấp tỉnh có thể làm thay công việc của một xã, mà nhằm kiểm chứng một giả thuyết quản trị quan trọng hơn: khi người có quyền quyết định cao hơn đồng thời chịu trách nhiệm trực tiếp đối với kết quả ở một địa bàn cụ thể, liệu tốc độ giải quyết vấn đề, chất lượng phối hợp liên ngành, khả năng phát hiện điểm nghẽn thể chế và mức độ hài lòng của người dân có được cải thiện rõ rệt hay không.
Để bảo đảm thí điểm không trở thành sự tập trung quyền lực tùy tiện, cơ chế này phải đồng thời tuân thủ nguyên tắc kiểm soát quyền lực, minh bạch và có thể truy xuất trách nhiệm. Người được phân công trực tiếp phụ trách địa bàn không được sử dụng vị trí để tạo ưu tiên bất hợp lý cho địa phương, doanh nghiệp hoặc cá nhân; mọi quyết định phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật hoặc trong phạm vi cơ chế đặc thù được cấp có thẩm quyền cho phép thí điểm. Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và cộng đồng dân cư phải có cơ chế giám sát phù hợp. Như vậy, mục tiêu của thí điểm không phải là tập trung quyền lực vào một cá nhân, mà là làm cho quyền lực hiện có được gắn với trách nhiệm rõ hơn, đồng thời tăng khả năng kiểm soát đối với việc sử dụng quyền lực.
Một yêu cầu quan trọng khác là phải xem đây là một thí nghiệm thể chế có thời hạn, có đường cơ sở và có phương pháp đánh giá trước khi triển khai. Trong ba tháng đầu phải xác lập dữ liệu nền của từng địa bàn; trong giai đoạn tiếp theo tập trung xử lý các điểm nghẽn có thể giải quyết ngay; từ giữa kỳ tiến hành chuẩn hóa những cách làm hiệu quả; cuối kỳ thực hiện đánh giá độc lập để xác định những cơ chế nào tạo ra kết quả thực chất. Các chỉ số đánh giá cần tập trung vào thời gian giải quyết thủ tục, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, số lần người dân và doanh nghiệp phải bổ sung hoặc đi lại, thời gian xử lý các dự án và công việc liên ngành, mức độ giải ngân, số điểm nghẽn được tháo gỡ, mức độ hài lòng và niềm tin của người dân, đồng thời quan trọng nhất là số vấn đề mang tính thể chế được phát hiện và được chuyển hóa thành thay đổi về quy định hoặc phương thức tổ chức thực hiện.
Nếu kết quả sau 24 tháng cho thấy các địa bàn thí điểm có sự cải thiện đáng kể so với đường cơ sở và so với các địa bàn tương đồng không thí điểm, Việt Nam sẽ có được một bằng chứng thực nghiệm để tiếp tục đổi mới phương thức đánh giá và phân công trách nhiệm của người đứng đầu. Nếu kết quả không đạt, cơ chế có thể được điều chỉnh hoặc chấm dứt mà không làm thay đổi căn bản cấu trúc chính quyền địa phương. Giá trị lớn nhất của thí điểm vì vậy không nằm ở việc duy trì mô hình “kiêm nhiệm” sau hai năm, mà ở khả năng tạo ra dữ liệu và bằng chứng để trả lời một câu hỏi có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình cải cách hiện nay: làm thế nào để biến phân cấp, tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số thành năng lực thực thi thực tế, nơi người dân có thể nhận thấy sự thay đổi trong đời sống hằng ngày.
Xét ở tầng sâu hơn, cơ chế này có thể được xem như một bước thử nghiệm để chuyển phương thức quản trị quốc gia từ mô hình “truyền đạt và kiểm tra” sang mô hình “giao quyền, chịu trách nhiệm, đo kết quả và học hỏi từ thực tiễn”. Khi đó, xã, phường không còn chỉ là mắt xích cuối cùng của hệ thống hành chính mà trở thành điểm thu nhận tín hiệu trực tiếp từ xã hội; tỉnh không chỉ là cấp tổ chức thực hiện mà trở thành trung tâm xử lý và chuyển hóa các vấn đề của cơ sở; còn Trung ương có thêm nguồn dữ liệu thực tiễn để điều chỉnh thể chế. Nếu được thiết kế đúng, đây không phải là một giải pháp tình thế cho một vài địa phương, mà có thể trở thành một phương thức thử nghiệm thể chế phù hợp với yêu cầu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, lấy người dân và kết quả phát triển làm thước đo cuối cùng.
Phương án tổ chức thí điểm, chức danh kiêm nhiệm và lựa chọn địa bàn
Để bảo đảm đề xuất có khả năng kiểm chứng trong thực tiễn và tạo ra bằng chứng đủ tin cậy cho việc đánh giá, việc thí điểm cần được thực hiện tại thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh trong thời hạn 24 tháng. Đây là hai địa phương có quy mô lớn, mức độ đô thị hóa cao, cơ cấu kinh tế đa dạng, khối lượng công việc quản trị lớn và đang trực tiếp thực hiện những yêu cầu mới về phân cấp, phân quyền, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và chuyển đổi phương thức quản trị. Việc lựa chọn đồng thời Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh cũng cho phép kiểm nghiệm mô hình trong hai điều kiện phát triển khác nhau, qua đó hạn chế khả năng kết quả chỉ phản ánh đặc điểm riêng của một địa phương.
Mục tiêu của việc lựa chọn hai thành phố này không phải để triển khai đại trà cơ chế kiêm nhiệm, mà để xây dựng một quy mô thí điểm đủ lớn nhưng vẫn có khả năng kiểm soát. Mỗi thành phố lựa chọn khoảng 10 đơn vị cấp xã, phường làm địa bàn thí điểm, đồng thời lựa chọn một số đơn vị có điều kiện tương đồng làm địa bàn đối chứng. Các địa bàn thí điểm phải có tính đại diện về điều kiện phát triển, không tập trung vào những địa bàn thuận lợi nhất, mà phải bao gồm cả khu vực đô thị lõi, khu vực đô thị hóa nhanh, khu vực chuyển đổi từ nông thôn sang đô thị, khu vực có nhu cầu lớn về hạ tầng và đầu tư, khu vực có áp lực về dân số và an sinh xã hội, cũng như một số địa bàn đang tồn tại những điểm nghẽn về quy hoạch, đất đai, đầu tư, thủ tục hành chính hoặc phối hợp liên ngành. Việc lựa chọn như vậy nhằm kiểm chứng khả năng của cơ chế mới trong cả điều kiện bình thường và điều kiện có áp lực quản trị cao.
Cơ chế nhân sự cần được thiết kế theo hướng không làm thay đổi căn bản tổ chức bộ máy hiện hữu tại xã, phường và không tạo thêm một cấp chính quyền mới. Một số chức danh chủ chốt của Thành ủy và Ủy ban nhân dân thành phố được lựa chọn để đồng thời đảm nhận trách nhiệm lãnh đạo hoặc điều hành tại một đơn vị cấp xã, phường được chỉ định. Cụ thể, Bí thư Thành ủy được lựa chọn để kiêm nhiệm chức danh Bí thư Đảng ủy tại một đơn vị cấp xã, phường; Phó Bí thư Thường trực Thành ủy được lựa chọn để kiêm nhiệm chức danh Bí thư Đảng ủy tại một đơn vị khác; Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố được lựa chọn để kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch Ủy ban nhân dân tại một đơn vị; các Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố được phân công trực tiếp phụ trách và, trong phạm vi cơ chế thí điểm được cấp có thẩm quyền cho phép, có thể kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch Ủy ban nhân dân tại các đơn vị còn lại.
Tuy nhiên, bản chất của cơ chế thí điểm không nằm ở việc một cá nhân đồng thời mang hai chức danh, mà nằm ở việc thiết lập trách nhiệm xuyên cấp đối với một địa bàn cụ thể. Vì vậy, trường hợp pháp luật hoặc quy định hiện hành chưa cho phép một cá nhân đồng thời giữ hai chức danh nêu trên thì cơ chế thí điểm có thể được thực hiện bằng hình thức phân công chính thức trách nhiệm trực tiếp đối với địa bàn, kèm theo thẩm quyền điều phối và nghĩa vụ chịu trách nhiệm về kết quả tương ứng. Trong mọi trường hợp, mục tiêu cần giữ nguyên là người được phân công phải có đủ thẩm quyền tiếp cận thông tin, điều phối nguồn lực và yêu cầu các cơ quan có liên quan xử lý những vấn đề thuộc phạm vi trách nhiệm; đồng thời phải chịu sự kiểm tra, giám sát và đánh giá bằng kết quả cụ thể. Như vậy, thí điểm không nhằm đưa lãnh đạo cấp thành phố xuống làm thay bộ máy cấp xã, mà nhằm đưa trách nhiệm của cấp thành phố xuống gắn trực tiếp với kết quả cuối cùng tại cấp xã.
Việc phân công địa bàn cho từng chức danh phải được thực hiện sau khi hoàn thành việc lựa chọn địa bàn thí điểm, không thực hiện theo hướng lựa chọn địa bàn phù hợp với từng cá nhân lãnh đạo. Trình tự này nhằm bảo đảm tính khách quan của thí nghiệm và hạn chế khả năng hình thành địa bàn “được chọn riêng” cho một người đứng đầu. Trước khi quyết định địa bàn chính thức, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh cần xây dựng cơ sở dữ liệu nền cho từng đơn vị được xem xét, bao gồm quy mô dân số, tốc độ đô thị hóa, tình hình thu – chi ngân sách, số lượng và thời gian giải quyết thủ tục hành chính, tình trạng dự án đầu tư, quy hoạch và đất đai, hạ tầng kỹ thuật – xã hội, tình hình khiếu nại và phản ánh của người dân, chất lượng cung cấp dịch vụ công, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, năng lực đội ngũ cán bộ và những vấn đề liên ngành đang tồn tại. Trên cơ sở đó, các địa bàn được phân nhóm theo mức độ tương đồng và lựa chọn theo phương pháp bảo đảm có thể so sánh kết quả trước và sau thí điểm.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, cơ cấu địa bàn thí điểm cần phản ánh đầy đủ tính đa dạng của một đô thị có quy mô lớn và không gian phát triển mở rộng. Nhóm địa bàn được lựa chọn cần bao gồm khu vực đô thị có mật độ cao; khu vực đô thị hóa nhanh; khu vực ngoại thành đang chuyển đổi mạnh; khu vực có các dự án hạ tầng và phát triển đô thị quy mô lớn; khu vực công nghiệp – logistics; khu vực kinh tế biển, sinh thái và du lịch; đồng thời phải có ít nhất một số địa bàn đang tồn tại những điểm nghẽn rõ rệt về quy hoạch, đất đai, đầu tư hoặc phối hợp giữa các ngành. Cơ cấu này cho phép kiểm chứng một vấn đề quan trọng: liệu cơ chế trách nhiệm xuyên cấp có tạo ra hiệu quả không chỉ ở những địa bàn đã có năng lực quản trị tốt, mà cả tại những nơi có vấn đề phức tạp và cần sự phối hợp của nhiều cấp, nhiều ngành.
Đối với Hà Nội, địa bàn thí điểm cần phản ánh đặc trưng đồng thời của đô thị lõi, đô thị mở rộng, khu vực ngoại thành và các hành lang phát triển mới. Việc lựa chọn nên bao gồm các phường có mật độ và áp lực quản trị đô thị cao; các khu vực đô thị hóa nhanh; các xã có tốc độ chuyển đổi không gian và cơ cấu kinh tế lớn; các địa bàn chịu áp lực về giao thông, hạ tầng, đất đai và phát triển đô thị; đồng thời lựa chọn một số địa bàn có điều kiện tương đồng nhưng không áp dụng cơ chế thí điểm để làm cơ sở so sánh. Hà Nội hiện cũng có các chương trình thí điểm về tổ chức và phát triển xã, phường; do đó, việc lựa chọn địa bàn trong đề xuất này cần được phối hợp về dữ liệu và phương pháp đánh giá nhưng phải phân biệt rõ mục tiêu. Nếu các thí điểm khác tập trung vào mô hình phát triển và tổ chức xã, phường thì thí điểm này tập trung vào phương thức truyền dẫn trách nhiệm, điều phối quyền lực và tổ chức thực thi chính sách.
Để tránh biến cơ chế thí điểm thành sự tập trung quyền lực vào một cá nhân, việc giao trách nhiệm xuyên cấp phải đi kèm với các giới hạn và cơ chế kiểm soát rõ ràng. Người được giao trách nhiệm không được sử dụng vị trí để tạo ra ưu đãi riêng cho địa bàn, doanh nghiệp hoặc nhóm lợi ích; mọi quyết định về ngân sách, đầu tư, đất đai, tài sản công, quy hoạch và các lĩnh vực có nguy cơ phát sinh xung đột lợi ích phải tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật và cơ chế giám sát hiện hành. Những vấn đề vượt thẩm quyền phải được chuyển thành kiến nghị hoặc quyết định ở cấp có thẩm quyền, không được xử lý bằng chỉ đạo hành chính vượt quy định. Cơ chế kiểm tra, giám sát của tổ chức Đảng, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, thanh tra, kiểm tra và các cơ quan có thẩm quyền phải được duy trì độc lập với trách nhiệm điều hành của người được thí điểm.
Một yêu cầu quan trọng là phải phân biệt rõ giữa “chịu trách nhiệm” và “làm thay”. Bộ máy xã, phường vẫn phải thực hiện đầy đủ chức năng theo quy định; cán bộ, công chức và người đứng đầu tại địa phương vẫn chịu trách nhiệm theo vị trí công tác. Người lãnh đạo cấp thành phố được giao trách nhiệm xuyên cấp không thay thế toàn bộ bộ máy thường xuyên, mà chịu trách nhiệm về việc tổ chức giải quyết những vấn đề có tính chất liên ngành, những điểm nghẽn vượt quá năng lực xử lý của cấp xã, đồng thời bảo đảm các quyết định của cấp thành phố được kiểm nghiệm bằng kết quả thực tế tại địa bàn. Đây chính là điểm phân biệt giữa cơ chế trách nhiệm xuyên cấp với việc tái tập trung quyền lực hoặc tổ chức một cấp chính quyền trung gian.
Mỗi địa bàn thí điểm phải được xây dựng một “hồ sơ trách nhiệm” ngay từ thời điểm bắt đầu, trong đó xác định rõ các vấn đề trọng tâm, mục tiêu 24 tháng, chỉ tiêu định lượng, nguồn lực được phép huy động, cơ quan phối hợp, thời hạn xử lý và cá nhân chịu trách nhiệm cuối cùng. Những chỉ tiêu này phải được công khai ở mức phù hợp để người dân và cơ quan giám sát có thể theo dõi. Các chỉ số cần tập trung vào kết quả thực chất như thời gian giải quyết thủ tục, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, số lần người dân và doanh nghiệp phải bổ sung hồ sơ, thời gian tháo gỡ các điểm nghẽn liên ngành, tiến độ thực hiện dự án, tỷ lệ giải ngân, mức độ cung cấp dịch vụ công trực tuyến, mức độ hài lòng của người dân, số vụ việc tồn đọng được giải quyết và số kiến nghị thể chế phát sinh từ thực tiễn được cấp có thẩm quyền tiếp nhận, xử lý.
Thời gian thí điểm 24 tháng được chia thành bốn giai đoạn. Ba tháng đầu dùng để thiết lập dữ liệu nền, xác định điểm nghẽn và hoàn thiện cơ chế phối hợp; từ tháng thứ tư đến tháng thứ chín tập trung xử lý các vấn đề có thể giải quyết ngay trong phạm vi thẩm quyền; từ tháng thứ mười đến tháng thứ mười tám đánh giá giữa kỳ, điều chỉnh phương thức tổ chức và kiểm nghiệm khả năng nhân rộng; sáu tháng cuối tiến hành đánh giá tổng thể và so sánh với địa bàn đối chứng. Việc đánh giá phải được thực hiện không chỉ theo tiêu chí “có hoàn thành nhiệm vụ hay không”, mà phải xác định được mức độ thay đổi so với trước thí điểm và so với các địa bàn không áp dụng cơ chế này.
Kết quả của thí điểm phải được phân thành ba khả năng. Trường hợp thứ nhất, nếu kết quả cho thấy thời gian xử lý công việc giảm đáng kể, chất lượng phối hợp liên ngành được cải thiện, số lượng điểm nghẽn giảm, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp tăng và không phát sinh rủi ro đáng kể về kiểm soát quyền lực, có thể xem xét thể chế hóa một số yếu tố của mô hình. Trường hợp thứ hai, nếu kết quả tích cực nhưng còn hạn chế về phạm vi hoặc điều kiện áp dụng, cần tiếp tục điều chỉnh và mở rộng có kiểm soát. Trường hợp thứ ba, nếu cơ chế không tạo ra cải thiện rõ rệt hoặc làm phát sinh chi phí quản trị, xung đột thẩm quyền hoặc rủi ro kiểm soát quyền lực, phải chấm dứt hoặc thiết kế lại. Việc thí điểm vì vậy không đặt trước kết quả, mà đặt trước một phương pháp để tìm ra bằng chứng.
Với cách tổ chức này, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh sẽ không chỉ là hai địa phương thực hiện một mô hình kiêm nhiệm cán bộ, mà trở thành hai “phòng thí nghiệm thể chế” để kiểm chứng một phương thức quản trị mới: rút ngắn đường truyền trách nhiệm từ cấp quyết định đến nơi chính sách được thực thi, gắn quyền hạn với một địa bàn cụ thể, gắn trách nhiệm cá nhân với kết quả đo được và đưa phản hồi từ cơ sở trở lại quá trình hoàn thiện thể chế. Nếu thí điểm thành công, giá trị có thể nhân rộng không nằm ở việc tất cả lãnh đạo cấp tỉnh đều phải kiêm nhiệm chức danh cấp xã, mà ở việc hình thành được một nguyên tắc quản trị mới: đối với những vấn đề quan trọng, phải xác định được một chủ thể có đủ quyền, đủ thông tin, đủ nguồn lực và chịu trách nhiệm đến cùng về kết quả cuối cùng.
XI. NHỮNG TÁC ĐỘNG CÓ THỂ ĐẠT ĐƯỢC
Nếu được tổ chức nghiêm túc, giá trị lớn nhất của chương trình không chỉ nằm ở việc một số xã, phường giải quyết công việc nhanh hơn. Tác động quan trọng hơn là chương trình có thể tạo ra một cơ chế mới để Nhà nước “học” từ chính quá trình thực thi.
Thứ nhất, Trung ương sẽ có một nguồn dữ liệu thực nghiệm về năng lực thực thi của cấp xã sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi cả nước đã giảm số đơn vị hành chính cấp xã từ 10.035 xuống còn 3.321, tức giảm 66,91%, đồng thời chuyển một khối lượng lớn nhiệm vụ xuống cấp cơ sở.
Thứ hai, mô hình có thể tạo ra một cơ chế phát hiện điểm nghẽn pháp luật từ dưới lên. Thay vì chỉ rà soát văn bản theo phương pháp hành chính, Nhà nước có thể nhìn thấy một quy định gây ra bao nhiêu ngày chậm trễ, bao nhiêu lần đi lại và bao nhiêu chi phí thực tế cho người dân và doanh nghiệp.
Thứ ba, mô hình tạo ra một cách đánh giá người đứng đầu bằng kết quả thực tế. Khi một người đứng đầu tỉnh đồng thời có một địa bàn cụ thể mà mình chịu trách nhiệm trong 24 tháng, việc đánh giá sẽ chuyển từ “đã chỉ đạo” sang “địa bàn đã thay đổi như thế nào”.
Thứ tư, mô hình có thể nâng chất lượng phân cấp, phân quyền. Bởi sau hai năm, Trung ương không chỉ biết rằng “đã phân quyền”, mà có thể biết quyền nào cấp xã thực hiện tốt, quyền nào cần thêm nguồn lực, quyền nào cần hướng dẫn, quyền nào cần giữ ở cấp tỉnh và quyền nào có thể tiếp tục phân cấp.
Thứ năm, chương trình có thể tạo ra một phương thức cải cách thể chế nhanh hơn: một vấn đề thực tế → một giải pháp thí điểm → dữ liệu đánh giá → sửa quy trình → sửa chính sách → nhân rộng. Đây chính là tinh thần “đứng trên mảnh đất thực tiễn” mà Nghị quyết 66-NQ/TW đặt ra cho công tác xây dựng và thi hành pháp luật.
XII. VÌ SAO CHỈ CẦN THÍ ĐIỂM 24 THÁNG
Không nên coi 24 tháng là thời gian để xây dựng một cơ chế hành chính mới. 24 tháng phải được coi là thời gian của một thí nghiệm thể chế có kiểm soát. Sáu tháng đầu đủ để nhận diện phần lớn các điểm nghẽn trong quy trình; 12 tháng đủ để kiểm nghiệm những thay đổi về tổ chức và con người; 18 tháng đủ để nhận diện giải pháp có khả năng ổn định; và 24 tháng đủ để đánh giá liệu những thay đổi đó có thể chuyển hóa thành quy trình và thể chế hay không.
Ưu điểm của thời hạn 24 tháng là tạo ra áp lực cải cách nhưng không cho phép cơ chế thí điểm kéo dài vô thời hạn. Nếu không hiệu quả, mô hình có thể kết thúc mà không tạo ra một tầng hành chính mới. Nếu hiệu quả, các quy trình tốt có thể được chuẩn hóa và nhân rộng. Nếu hiệu quả một phần, có thể xác định chính xác yếu tố nào tạo ra kết quả và yếu tố nào không.
Điều quan trọng nhất là 24 tháng phải được coi là thời hạn để tạo bằng chứng, không phải thời hạn để tạo thành tích.
XIII. KIẾN NGHỊ
Từ những phân tích trên, kính đề nghị Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương xem xét đưa nội dung “thí điểm mô hình trách nhiệm kép giữa cấp tỉnh và cấp xã, phường trong 24 tháng” vào chương trình nghiên cứu, tham mưu chính sách về đổi mới tổ chức thực thi, phân cấp, phân quyền và nâng cao năng lực quản trị quốc gia.
Đề nghị nghiên cứu lựa chọn một số tỉnh, thành phố có điều kiện phát triển khác nhau; mỗi địa phương lựa chọn một số xã, phường theo các nhóm bài toán quản trị khác nhau; nghiên cứu cơ chế để Bí thư Tỉnh ủy, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh, các Phó Chủ tịch UBND tỉnh và một số cán bộ lãnh đạo chủ chốt trực tiếp chịu trách nhiệm tại các địa bàn thí điểm trong thời hạn 24 tháng; đồng thời xác định rõ phạm vi trách nhiệm, thẩm quyền, cơ chế phối hợp, chế độ giám sát, hệ thống chỉ số đánh giá và cơ chế tổng kết.
Đề nghị không xem đây là một chương trình thi đua hoặc một mô hình tổ chức hành chính mới, mà xác định đây là một chương trình thử nghiệm chính sách có kiểm soát, có đường cơ sở, địa bàn đối chứng, chỉ số đo lường, đánh giá giữa kỳ và đánh giá độc lập cuối kỳ.
Đề nghị sau 24 tháng tổ chức tổng kết ở cấp Trung ương, trên cơ sở dữ liệu định lượng và định tính, để quyết định một trong ba hướng: thể chế hóa và nhân rộng; điều chỉnh và tiếp tục thử nghiệm có giới hạn; hoặc chấm dứt nếu không chứng minh được hiệu quả.
XIV. KẾT LUẬN
Việt Nam đã thực hiện một bước cải cách rất lớn khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và giảm 66,91% số đơn vị hành chính cấp xã. Đây là thay đổi về cấu trúc quản trị có quy mô rất lớn. Tuy nhiên, tinh gọn bộ máy và phân cấp thẩm quyền mới chỉ tạo ra điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải chứng minh được rằng quyền lực được phân cấp có thực sự chuyển hóa thành năng lực giải quyết công việc nhanh hơn, tốt hơn và gần dân hơn hay không.
Các nghị quyết quan trọng của Đảng trong giai đoạn hiện nay đã tạo ra một chuỗi định hướng rất rõ: Nghị quyết 27-NQ/TW yêu cầu phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm người đứng đầu và kết quả cụ thể; Nghị quyết 66-NQ/TW xác định tổ chức thực thi pháp luật vẫn là khâu yếu và yêu cầu xây dựng cơ chế phản ứng chính sách, thường xuyên đánh giá hiệu quả pháp luật sau ban hành; Nghị quyết 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực chủ yếu của mô hình phát triển và đồng thời yêu cầu khắc phục điểm yếu về tổ chức thực hiện; Nghị quyết Đại hội XIV tiếp tục xác định đột phá thể chế và nâng cao năng lực hoạch định, tổ chức thực hiện, phân cấp, phân quyền và quản trị quốc gia hiện đại là những nhiệm vụ chiến lược của giai đoạn mới.
Trong bối cảnh đó, đề xuất trách nhiệm kép cấp tỉnh – cấp xã không nhằm tạo thêm quyền lực mà nhằm làm cho trách nhiệm trở nên cụ thể hơn; không nhằm đưa cấp tỉnh xuống thay cấp xã mà nhằm đưa thực tiễn cấp xã lên trực tiếp với người đứng đầu cấp tỉnh; không nhằm tạo ra một cơ chế đặc quyền mà nhằm tạo ra một phòng thí nghiệm thể chế có thời hạn; không nhằm chứng minh một cá nhân giỏi mà nhằm chứng minh một phương thức quản trị có hiệu quả hay không.
Giá trị lớn nhất của mô hình là tạo ra một đường phản hồi ngắn giữa chính sách và đời sống. Khi người đứng đầu cấp tỉnh trực tiếp chịu trách nhiệm về một xã, phường, một hồ sơ chậm không còn chỉ là một con số trong báo cáo; một quy định bất hợp lý không còn chỉ là một kiến nghị chung; một điểm nghẽn liên ngành không còn dễ dàng bị đẩy từ cơ quan này sang cơ quan khác. Nó trở thành một vấn đề cụ thể của một địa bàn cụ thể, có người chịu trách nhiệm cụ thể và có thời hạn giải quyết cụ thể.
Sau 24 tháng, điều cần tìm kiếm không phải là câu trả lời rằng một Bí thư hay một Chủ tịch tỉnh có thể làm Chủ tịch một xã tốt đến đâu. Điều cần tìm kiếm là một câu trả lời có ý nghĩa lớn hơn đối với quốc gia:
Khi trách nhiệm của người đứng đầu được gắn trực tiếp với một địa bàn cơ sở, liệu tốc độ thực thi, chất lượng quản trị và sự hài lòng của người dân có thay đổi một cách có thể đo lường được hay không?
Nếu câu trả lời là có, Việt Nam sẽ có thêm một bằng chứng thực nghiệm quan trọng để tiếp tục cải cách thể chế, hoàn thiện phân cấp, phân quyền và xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả. Nếu câu trả lời chưa rõ, dữ liệu của 24 tháng thí điểm vẫn cho phép xác định chính xác những điều kiện cần thiết để cải cách tiếp tục đi đúng hướng.
Đây là lý do đề xuất chỉ xin một khoảng thời gian 24 tháng: không phải để tạo ra một cơ chế mới lâu dài, mà để tạo ra bằng chứng đủ mạnh cho một quyết định thể chế lâu dài.
Kính đề nghị Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương xem xét, nghiên cứu đánh giá khả năng triển khai thí điểm.

Nghiên cứu xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số trên địa bàn tỉnh, theo hướng lựa chọn một số bài toán thực tiễn, có nhu cầu ứng dụng cao và khả năng hình thành sản phẩm, dịch vụ thương mại để tổ chức thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và điều kiện được xác định rõ.
Ưu tiên các bài toán gắn với lợi thế và nhu cầu phát triển của tỉnh, như: logistics và dịch vụ cửa khẩu; thương mại điện tử xuyên biên giới; truy xuất nguồn gốc và quản lý chuỗi cung ứng nông sản; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI); công nghệ phục vụ quản lý, phân tích và chia sẻ dữ liệu.

Từ khi Nghị quyết số 57-NQ/TW ra đời, đến nay tỉnh đã hỗ trợ được bao nhiêu doanh nghiệp, dự án hoặc ý tưởng khởi nghiệp đổi mới sáng tạo? Những kết quả cụ thể sau hỗ trợ là gì?

việc đăng nhập sử dụng app iCPV-Office để ký số bằng Sim PKI của Lãnh đạo đơn vị thường xuyên bị lỗi, đăng nhập bằng VnieD có hiện tượng trả về trang đăng nhập VnieD; nhập bằng tài khoản đăng ký thì hệ thống báo không đúng mật khẩu, trong khi đăng nhập trên PC thì bình thường.

Tôi tên Trần Vũ Thanh Huy, công tác tại Văn phòng Đảng ủy xã Vĩnh Bình, tỉnh Đồng Tháp.
Kính thưa các đồng chí, qua nắm thông tin, tôi thấy có nhiều tỉnh thành đã triển khai sử dụng rộng rãi phần mềm Signet trong cơ quan Đảng, Nhà nước. Rất mong Văn phòng Tỉnh ủy, Công an tỉnh Đồng Tháp và các cơ quan của tỉnh có liên quan nghiên cứu triển khai đến cấp xã để tăng cường an toàn thông tin trong hoạt động trao đổi nghiệp vụ. Trân trọng cảm ơn các đồng chí.

Hiện tại Đảng ủy xã Quảng Phú chưa có cán bộ Công nghệ thông tin đề nghị Tỉnh ủy quan tâm bố trí cán bộ Công nghệ thông tin

THƯ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
Về việc đổi mới phương thức tổ chức thực hiện nghị quyết, chuyển từ cơ chế “giao nhiệm vụ” sang cơ chế “mở bài toán – cạnh tranh giải pháp – kiểm chứng thực tiễn – lựa chọn năng lực – giao nhiệm vụ”
Kính gửi: Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương
Kính thưa Quý Ban,
Trong tiến trình đổi mới mô hình phát triển đất nước hiện nay, chúng ta đang đứng trước một yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt: không chỉ xác định đúng đường hướng phát triển, mà phải xây dựng được năng lực biến những đường hướng ấy thành kết quả thực tế trong đời sống nhân dân và trong sức mạnh của quốc gia.
Những nghị quyết lớn trong thời gian qua, đặc biệt là Nghị quyết 19 về đổi mới mô hình tăng trưởng và phát triển đất nước, Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, đã tạo nên một hệ tư tưởng chính sách có tính liên kết rất rõ: Việt Nam phải tạo ra động lực phát triển mới, giải phóng nguồn lực xã hội, đổi mới thể chế, phát huy khu vực tư nhân, lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực quan trọng, đồng thời chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển.
Tuy nhiên, một câu hỏi có tính nền tảng cần được đặt ra:
Nếu tầm nhìn đã thay đổi, nhưng phương thức tổ chức thực hiện vẫn chủ yếu vận hành theo cách cũ, thì làm thế nào để tạo ra kết quả mới?
Tôi cho rằng đây là một trong những vấn đề chiến lược cần được quan tâm ở cấp Trung ương trong giai đoạn hiện nay.
Thực tiễn triển khai Nghị quyết 57 trong thời gian qua cho thấy một nghịch lý đáng suy nghĩ. Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới sáng tạo rất mạnh mẽ, nhưng khi đi vào thực thi, hệ thống rất dễ quay trở lại những phương thức quen thuộc: ban hành kế hoạch, phân công nhiệm vụ, thành lập tổ chức, tổ chức hội nghị, phát động phong trào, xây dựng chương trình, yêu cầu báo cáo và kiểm tra tiến độ. Những hoạt động đó có vai trò nhất định trong tổ chức thực hiện, nhưng nếu chúng trở thành thước đo chủ yếu của quá trình triển khai thì rất dễ xuất hiện khoảng cách giữa “đã triển khai nhiều” và “đã tạo ra nhiều kết quả mới”.
Tôi cho rằng cần phân biệt rất rõ hai khái niệm: hoạt động thực thi và năng lực tạo ra kết quả.
Một hệ thống có thể có rất nhiều kế hoạch nhưng chưa chắc có nhiều giải pháp tốt. Có thể có nhiều hội nghị nhưng chưa chắc có nhiều đổi mới. Có thể hoàn thành nhiều nhiệm vụ hành chính nhưng chưa chắc năng suất, chất lượng dịch vụ, năng lực cạnh tranh hay đời sống người dân đã thay đổi tương ứng.
Đây không phải là vấn đề của riêng một cơ quan hay một cá nhân. Đây là vấn đề có tính hệ thống: một nghị quyết mới đang được đưa vào một cơ chế thực thi được hình thành chủ yếu cho những nhiệm vụ quen thuộc của mô hình quản lý cũ.
Từ nhận thức đó, tôi xin trân trọng kiến nghị một hướng tiếp cận mới:
I. Đổi mới từ “giao nhiệm vụ” sang “mở bài toán phát triển”
Theo cách làm thông thường, sau khi nghị quyết được ban hành, nhiệm vụ được phân công cho cơ quan có chức năng tương ứng. Cơ quan đó tiếp tục xây dựng kế hoạch và tổ chức thực hiện.
Tôi kiến nghị cần bổ sung một tầng quan trọng trước khi giao nhiệm vụ chính thức.
Nghị quyết trước hết phải được chuyển hóa thành những “bài toán phát triển” có mục tiêu và kết quả đầu ra rõ ràng.
Nhà nước xác định vấn đề cần giải quyết, mục tiêu cần đạt, tiêu chuẩn kết quả, thời hạn, nguồn lực và những giới hạn pháp lý cần bảo đảm. Nhưng Nhà nước không nhất thiết phải xác định ngay một phương án duy nhất.
Bài toán được mở cho toàn xã hội cùng tham gia giải quyết.
Các cơ quan nhà nước, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức nghề nghiệp, chuyên gia độc lập và những chủ thể trực tiếp chịu tác động của chính sách đều có thể đề xuất phương án.
Ngay cả các cơ quan nhà nước được dự kiến thực hiện cũng phải tham gia vào quá trình này bằng chính năng lực chuyên môn và giải pháp của mình.
Như vậy, Nhà nước không từ bỏ vai trò lãnh đạo; Nhà nước nâng cấp vai trò từ người giao việc thành người thiết kế bài toán và tổ chức tìm kiếm giải pháp tốt nhất cho quốc gia.
Đây là sự khác biệt căn bản.
II. Hình thành “thị trường các giải pháp” cho những bài toán lớn của quốc gia
Một vấn đề lớn không nên mặc nhiên chỉ có một phương án.
Khi chỉ có một phương án, phản biện thường trở thành việc tìm lỗi trong phương án đó. Nhưng khi có nhiều phương án, phản biện có thể trở thành quá trình so sánh trí tuệ.
Phương án A có ưu điểm gì?
Phương án B tạo ra giá trị gì?
Phương án C tiết kiệm nguồn lực hơn ở đâu?
Phương án nào có khả năng triển khai nhanh hơn?
Phương án nào tạo ra tác động xã hội tốt hơn?
Phương án nào có khả năng nhân rộng?
Phương án nào có rủi ro thấp hơn?
Khi những câu hỏi đó được đặt cạnh nhau, hệ thống bắt đầu có một thị trường giải pháp, nơi các ý tưởng phải cạnh tranh bằng chất lượng thay vì bằng vị trí hành chính.
Đây chính là một hình thức đổi mới sáng tạo trong quản trị.
Không nên chỉ khuyến khích xã hội “sáng tạo” bằng phong trào. Cần tạo ra những bài toán thực tế để trí tuệ xã hội cạnh tranh và chứng minh giá trị.
III. Đưa phản biện lên trước quyết định thay vì sau quyết định
Một trong những hạn chế cần khắc phục là phản biện thường xuất hiện sau khi phương án đã được hình thành khá đầy đủ.
Tôi kiến nghị đưa phản biện trở thành một cấu phần bắt buộc của quá trình hình thành giải pháp.
Phản biện phải được tổ chức độc lập, đa ngành và có quyền tiếp cận đầy đủ thông tin cần thiết. Đối tượng phản biện không chỉ là một phương án mà là toàn bộ tập hợp các phương án.
Điều quan trọng là phải tạo ra một môi trường mà trong đó việc chỉ ra rằng một phương án chưa tốt không bị xem là chống đối, mà được xem là đóng góp vào chất lượng quyết định.
Đặc biệt, cần khuyến khích những ý kiến chỉ ra những giả định sai, những rủi ro chưa được nhận diện và những phương án thay thế.
Một hệ thống đổi mới không phải là hệ thống không mắc sai lầm.
Một hệ thống đổi mới là hệ thống phát hiện sai lầm sớm, với chi phí thấp và có khả năng sửa sai nhanh.
IV. Biến thử nghiệm thực tiễn thành một phần của quá trình hoạch định chính sách
Không phải mọi phương án đều có thể đánh giá đầy đủ trên giấy.
Đối với những vấn đề phức tạp, cần cho phép thử nghiệm có kiểm soát.
Có thể lựa chọn một số phương án tốt nhất để triển khai ở quy mô nhỏ, trong phạm vi địa lý hoặc nhóm đối tượng xác định, với thời gian và chỉ số đánh giá rõ ràng.
Sau thử nghiệm, phương án có thể được giữ lại, điều chỉnh hoặc loại bỏ.
Điều này đặc biệt phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 57 về đổi mới sáng tạo và với yêu cầu cải cách thể chế của Nghị quyết 66.
Thử nghiệm không phải là cho phép làm tùy tiện; thử nghiệm là đặt đổi mới trong một giới hạn được kiểm soát để thực tiễn trở thành cơ sở của quyết định.
V. Dùng nhiệm vụ thực tiễn để đánh giá và lựa chọn năng lực cán bộ
Đây là nội dung tôi cho rằng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Hiện nay, năng lực cán bộ phần lớn được đánh giá thông qua vị trí, chức danh, quá trình công tác, bằng cấp, hồ sơ và kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao.
Những yếu tố đó cần thiết nhưng chưa đủ.
Đối với những nhiệm vụ phát triển mới, cần có thêm một cơ chế:
đánh giá năng lực thông qua khả năng giải quyết bài toán thực tế.
Khi nhiều đội ngũ cùng đưa ra phương án, chất lượng tư duy sẽ được bộc lộ.
Khi phương án được thử nghiệm, năng lực tổ chức sẽ được bộc lộ.
Khi kết quả được đo lường, năng lực tạo ra giá trị sẽ được bộc lộ.
Qua đó, hệ thống có thể nhận diện ai thực sự phù hợp với nhiệm vụ; ai cần được bổ sung chuyên gia; ai cần thay đổi vị trí; đơn vị nào có năng lực tốt; và ở đâu đang tồn tại khoảng trống năng lực.
Điều này tạo ra một phương thức tuyển chọn và sử dụng cán bộ dựa nhiều hơn vào năng lực thực tiễn và kết quả, thay vì chỉ dựa vào cơ cấu có sẵn.
Một người đang giữ vị trí cao không mặc nhiên là người phù hợp nhất với mọi nhiệm vụ mới.
Một người chưa giữ vị trí cao cũng không có nghĩa là không có khả năng giải quyết những bài toán lớn.
Nhiệm vụ phải trở thành cơ hội để phát hiện người có năng lực.
VI. Làm cho các điểm nghẽn và “vùng xám” tự bộc lộ qua quá trình thực thi
Một giá trị rất lớn khác của cơ chế này là khả năng phát hiện những vấn đề mà cách quản lý thông thường khó nhìn thấy.
Khi một phương án không triển khai được vì quy định chồng chéo, hệ thống sẽ nhìn thấy điểm nghẽn thể chế.
Khi một đơn vị có trách nhiệm nhưng không có quyền hành động, sẽ thấy vùng xám giữa quyền và trách nhiệm.
Khi nhiều cơ quan cùng có quyền nhưng không có người chịu trách nhiệm cuối cùng, sẽ thấy vùng xám phối hợp.
Khi có nguồn lực nhưng không có đội ngũ đủ năng lực, sẽ thấy điểm nghẽn nhân lực.
Khi một giải pháp đã chứng minh hiệu quả nhưng không thể nhân rộng vì quy trình cũ, sẽ thấy điểm nghẽn thể chế đối với đổi mới.
Như vậy, thay vì chỉ tổng kết để tìm điểm nghẽn sau khi chương trình kết thúc, chính quá trình thực thi trở thành một hệ thống phát hiện điểm nghẽn liên tục.
Đây là một chức năng rất quan trọng của cải cách thể chế.
VII. Đánh giá bằng kết quả của người dân và nền kinh tế, không chỉ bằng mức độ hoàn thành kế hoạch
Tôi kiến nghị xây dựng một Bộ chỉ số hiệu quả thực thi nghị quyết theo hướng giảm dần trọng số của hoạt động hành chính và tăng trọng số của kết quả thực tế.
Có thể xem xét sáu nhóm chỉ số: mức độ đa dạng và chất lượng của các phương án; chất lượng phản biện; tỷ lệ và hiệu quả thử nghiệm; năng lực của đội ngũ thực thi; tác động đối với người dân và doanh nghiệp; và khả năng nhân rộng.
Trong đó, chỉ số cuối cùng phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể:
Người dân có tiết kiệm được thời gian không?
Doanh nghiệp có giảm được chi phí không?
Năng suất có tăng không?
Chất lượng dịch vụ công có tốt hơn không?
Nguồn lực xã hội có được giải phóng không?
Mức độ hài lòng có tăng không?
Giải pháp có thể nhân rộng với chi phí hợp lý không?
Đây mới là thước đo cuối cùng của thực thi chính sách.
VIII. Kiến nghị thí điểm ngay trong quá trình triển khai Nghị quyết 57
Tôi kiến nghị không triển khai mô hình này ngay trên diện rộng mà lựa chọn một số bài toán cụ thể thuộc Nghị quyết 57 để thí điểm.
Mỗi bài toán có thể được tổ chức theo một chu trình khoảng 6–12 tháng:
Giai đoạn đầu xác định bài toán và mở rộng chủ thể tham gia.
Tiếp theo là hình thành nhiều phương án và tổ chức phản biện độc lập.
Sau đó lựa chọn một số phương án có tiềm năng để thử nghiệm.
Cuối cùng đánh giá kết quả, lựa chọn phương án, lựa chọn đội ngũ và quyết định nhân rộng.
Điều quan trọng là không chỉ đánh giá kết quả của bài toán, mà phải đánh giá chính phương thức thực thi mới.
Nếu phương thức mới chứng minh được rằng nó tạo ra giải pháp tốt hơn, phát hiện được năng lực tốt hơn, giảm được thời gian và chi phí, huy động được nhiều hơn nguồn lực xã hội và tạo ra kết quả tốt hơn cho người dân, thì có thể nghiên cứu mở rộng thành một cơ chế chung để thực hiện các nghị quyết lớn.
IX. Vì sao đây là bước đi phù hợp với định hướng phát triển hiện nay?
Nghị quyết 19 đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng và tạo ra năng lực phát triển mới.
Nghị quyết 57 đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực quan trọng.
Nghị quyết 66 đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng và thi hành pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển.
Nghị quyết 68 yêu cầu giải phóng và phát huy mạnh mẽ nguồn lực của kinh tế tư nhân.
Bốn định hướng đó có thể gặp nhau ở một điểm:
Không thể tạo ra một mô hình phát triển mới bằng một phương thức thực thi cũ.
Nếu muốn xã hội sáng tạo hơn, Nhà nước phải tạo không gian để xã hội cùng giải bài toán.
Nếu muốn doanh nghiệp tư nhân trở thành động lực, doanh nghiệp phải được tham gia ngay từ quá trình hình thành giải pháp, chứ không chỉ là người thực hiện sau khi giải pháp đã được quyết định.
Nếu muốn cải cách thể chế, phải để thực tiễn liên tục chỉ ra những quy định nào đang cản trở giải pháp tốt.
Nếu muốn đổi mới mô hình tăng trưởng, phải nâng cao không chỉ năng suất của nền kinh tế mà cả năng suất của chính quá trình ra quyết định và thực thi chính sách.
X. Một thay đổi sâu hơn về vai trò của Nhà nước
Điều tôi kiến nghị không phải là giảm vai trò của Nhà nước.
Ngược lại, đây là cách để nâng cao chất lượng và năng lực kiến tạo của Nhà nước.
Nhà nước vẫn xác lập tầm nhìn quốc gia.
Nhà nước xác định mục tiêu.
Nhà nước bảo đảm lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và những giới hạn không thể vượt qua.
Nhà nước thiết lập luật chơi.
Nhà nước tổ chức quá trình lựa chọn.
Nhà nước quyết định cuối cùng.
Nhưng Nhà nước không nhất thiết phải độc quyền về giải pháp.
Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước tự mình làm tất cả; Nhà nước mạnh là Nhà nước biết huy động được năng lực tốt nhất của toàn xã hội để đạt được mục tiêu quốc gia.
Đây là một sự chuyển đổi từ tư duy “quản lý nguồn lực” sang “kiến tạo năng lực”.
XI. Kiến nghị xây dựng một “Cơ chế mở thực thi nghị quyết” ở cấp quốc gia
Từ những phân tích trên, tôi trân trọng kiến nghị Quý Ban nghiên cứu khả năng xây dựng một cơ chế có thể tạm gọi là:
“Cơ chế mở thực thi nghị quyết”
với nguyên tắc:
Nghị quyết → bài toán phát triển → mở rộng chủ thể → nhiều phương án → phản biện → thử nghiệm → đánh giá → lựa chọn phương án → lựa chọn năng lực → giao nhiệm vụ → triển khai → đo lường → điều chỉnh → nhân rộng.
Trong cơ chế này, “giao nhiệm vụ” không còn là điểm khởi đầu mà là kết quả của một quá trình tuyển chọn.
Phương án không phải là kết luận có sẵn mà là giả thuyết cần kiểm chứng.
Cán bộ không chỉ được đánh giá bằng quá trình công tác mà còn bằng năng lực giải quyết vấn đề.
Cơ quan nhà nước không chỉ thực hiện nhiệm vụ mà còn phải cạnh tranh bằng chất lượng giải pháp.
Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng của chính sách mà trở thành chủ thể đồng sáng tạo.
Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trở thành một nguồn phản hồi và kiểm chứng kết quả.
Và thực tiễn không chỉ là nơi chính sách được áp dụng, mà trở thành nơi chính sách được kiểm chứng và hoàn thiện.
XII. Một nguyên tắc có thể trở thành nền tảng
Tôi xin được đề xuất một nguyên tắc ngắn gọn:
Không giao ngay một nhiệm vụ lớn khi chưa mở bài toán; không lựa chọn một phương án lớn khi chưa có phương án để đối chiếu; không triển khai quy mô lớn khi chưa có kiểm chứng; không mặc định lựa chọn con người theo vị trí khi chưa kiểm chứng năng lực; và không đánh giá thành công bằng mức độ hoàn thành quy trình khi chưa chứng minh được kết quả đối với nhân dân và đất nước.
Nếu được nghiên cứu và thí điểm thành công, cơ chế này có thể tạo ra một thay đổi sâu sắc hơn nhiều so với việc cải tiến một quy trình hành chính.
Nó có thể hình thành một vòng lặp tự học của Nhà nước:
đặt bài toán → huy động trí tuệ xã hội → cạnh tranh giải pháp → thử nghiệm → phát hiện điểm nghẽn → sửa thể chế → phát hiện người có năng lực → trao quyền → tạo kết quả → đo lường → tiếp tục đổi mới.
Một bộ máy như vậy sẽ không cần chỉ đạo “phải sáng tạo” một cách hình thức. Cơ chế của nó tự tạo ra nhu cầu sáng tạo.
Khi có nhiều phương án, con người phải suy nghĩ.
Khi có phản biện, phương án phải tốt hơn.
Khi có thử nghiệm, năng lực phải được chứng minh.
Khi kết quả được đo bằng đời sống nhân dân, bộ máy phải hướng về phục vụ.
Khi người có năng lực được trao cơ hội, nguồn nhân lực được giải phóng.
Khi người không phù hợp có thể được thay thế, tổ chức có khả năng tự điều chỉnh.
Và khi mọi giải pháp đều phải đi qua thực tiễn, chính sách sẽ ngày càng gần với cuộc sống.

Kính thưa Quý Ban,
Tôi cho rằng Việt Nam hiện nay không thiếu khát vọng phát triển, không thiếu những mục tiêu lớn và cũng không thiếu những con người tâm huyết. Điều chúng ta cần bổ sung là một cơ chế để những khát vọng, trí tuệ và năng lực ấy gặp nhau trong một quá trình thực thi có khả năng tạo ra kết quả tốt nhất.
Đổi mới mô hình tăng trưởng cuối cùng không chỉ là đổi mới cách nền kinh tế tạo ra giá trị. Đổi mới sáng tạo không chỉ là tạo ra công nghệ mới. Cải cách thể chế không chỉ là sửa đổi văn bản pháp luật. Phát triển kinh tế tư nhân không chỉ là tạo thêm điều kiện cho doanh nghiệp.
Ở tầng sâu hơn, tất cả đều đặt ra một yêu cầu chung:Việt Nam phải nâng cao năng lực của chính hệ thống trong việc nhìn thấy vấn đề, huy động trí tuệ, lựa chọn giải pháp, sử dụng đúng người, kiểm chứng bằng thực tiễn và tạo ra kết quả.
Nếu làm được điều đó, mỗi nghị quyết sẽ không chỉ tạo ra một chương trình hành động. Mỗi nghị quyết sẽ trở thành một cơ chế nâng cấp năng lực của quốc gia.
Mỗi bài toán phát triển sẽ trở thành một phép thử để tìm ra phương pháp tốt hơn.Mỗi phương án sẽ trở thành một cơ hội để phát hiện người có năng lực.Mỗi lần thử nghiệm sẽ trở thành một cơ hội để hoàn thiện thể chế.Mỗi kết quả thực tế sẽ trở thành một dữ liệu để Nhà nước học hỏi.Và cuối cùng, sức mạnh của Nhà nước sẽ không chỉ nằm ở khả năng ban hành quyết định, mà nằm ở khả năng tổ chức để toàn xã hội cùng tạo ra những quyết định và giải pháp tốt hơn.
Tôi trân trọng kiến nghị Quý Ban xem xét đây như một hướng nghiên cứu chính sách có thể mang tính đột phá: thí điểm đổi mới phương thức thực thi Nghị quyết 57, từ đó đánh giá khả năng hình thành một cơ chế chung cho việc triển khai các nghị quyết chiến lược của Trung ương trong giai đoạn phát triển mới.Bởi có lẽ, thách thức lớn nhất của một quốc gia khi đã xác định được đúng hướng đi không còn là câu hỏi “Chúng ta muốn đi đâu?”, mà là câu hỏi:“Chúng ta có thể tổ chức cả hệ thống như thế nào để tìm ra con đường tốt nhất, chọn đúng người, làm đúng việc và biến tầm nhìn quốc gia thành những thay đổi có thật trong đời sống nhân dân?”
Đó cũng là nơi mà đổi mới sáng tạo cần bắt đầu: không chỉ trong phòng thí nghiệm, doanh nghiệp hay công nghệ, mà ngay trong cách một quốc gia suy nghĩ, quyết định và hành động.
Trân trọng kính kiến nghị.


Đây chính là một khoảng cách rất lớn giữa tư duy chính sách và năng lực thực thi. Một nghị quyết có thể có tầm nhìn đúng, mục tiêu rất tốt, thậm chí mở ra một hướng phát triển mới, nhưng nghị quyết không tự mình tạo ra sự thay đổi. Sự thay đổi chỉ xuất hiện khi tư duy của nghị quyết được chuyển hóa thành năng lực hành động của đội ngũ thực thi.

Có thể nhìn vấn đề theo một chuỗi rất rõ: tầm nhìn → thể chế → phương pháp → con người → hành động → kết quả. Nếu tầm nhìn thay đổi nhưng phương pháp không thay đổi, con người vẫn làm theo cách cũ, cơ chế đánh giá vẫn dựa trên những tiêu chí cũ, thì cuối cùng kết quả khó có thể khác trước. Nói cách khác, một tư duy mới nếu được triển khai bằng năng lực cũ thì rất dễ tạo ra một kết quả cũ.

Điểm đáng lưu ý là vấn đề không nhất thiết nằm ở việc đội ngũ “không tốt” hay “không cố gắng”. Nhiều khi họ đang làm đúng những gì hệ thống đã quen yêu cầu: tuân thủ quy trình, xử lý hồ sơ, hoàn thành nhiệm vụ, tránh sai sót, giải quyết từng việc theo tiền lệ. Nhưng những yêu cầu đó chủ yếu tạo ra năng lực vận hành, trong khi một nghị quyết có tính đột phá lại đòi hỏi năng lực kiến tạo: phải nhìn thấy cái chưa có, thử nghiệm cách làm mới, kết nối nhiều lĩnh vực, chấp nhận một mức độ bất định và liên tục điều chỉnh dựa trên kết quả thực tế.

Vì vậy, không thể chỉ đặt câu hỏi: “Nghị quyết có đúng không?” mà phải đặt thêm một câu hỏi quan trọng hơn: “Hệ thống có đủ năng lực để thực hiện nghị quyết đó hay chưa?”

Nếu chưa, thì khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả sẽ ngày càng lớn. Nghị quyết càng tiến bộ, nhưng năng lực thực thi càng cũ, thì sự lệch pha càng rõ. Đây cũng là lý do có những chính sách trên giấy rất tốt nhưng khi đi xuống từng cấp, từng ngành, từng dự án lại dần biến thành những công việc hành chính quen thuộc. Tư duy chiến lược bị phân rã thành thủ tục; mục tiêu phát triển bị chuyển thành chỉ tiêu; đổi mới bị chuyển thành một quy trình xin phép; và cuối cùng, cái mới được triển khai bằng chính những phương pháp đã tạo ra cái cũ.

Do đó, nếu muốn nghị quyết thực sự tạo ra chuyển biến, phải coi nâng cấp năng lực triển khai là một phần của chính sách, chứ không phải việc xảy ra sau khi nghị quyết được ban hành. Mỗi mục tiêu lớn cần đi kèm một năng lực mới tương ứng: ai thực hiện, cần hiểu vấn đề đến đâu, cần phương pháp gì, được thử nghiệm trong giới hạn nào, được phản biện bởi ai, đo lường bằng kết quả nào và nếu cách làm không hiệu quả thì cơ chế điều chỉnh ra sao.

Ở tầng sâu hơn, đây là câu chuyện về năng lực hấp thụ và chuyển hóa tư tưởng của cả hệ thống. Một hệ thống chỉ có thể thực hiện được những điều mà năng lực của nó cho phép. Muốn đi đến một trạng thái phát triển mới, không thể chỉ thay đổi mục tiêu; phải đồng thời thay đổi con người, phương pháp, công cụ và cơ chế học hỏi.


Và có lẽ có thể cô đọng thành một nguyên lý rất đáng đưa vào tư duy cải cách:Nghị quyết quyết định hệ thống muốn đi đâu; nhưng năng lực thực thi quyết định hệ thống thực sự đi được đến đâu. Nếu tầm nhìn đã thay đổi mà năng lực triển khai không thay đổi, thì cái mới cuối cùng vẫn được tạo ra bằng cách cũ — và kết quả rất dễ vẫn là kết quả cũ.Đây chính là một trong những “khoảng xám” quan trọng nhất của thực thi chính sách: không phải thiếu nghị quyết, mà là thiếu cơ chế biến tầm nhìn thành năng lực mới của những người trực tiếp tạo ra kết quả.

CHIẾN LƯỢC THU HẸP KHOẢNG CÁCH GIỮA TẦM NHÌN VÀ NĂNG LỰC THỰC THI

Một trong những vấn đề lớn của quá trình phát triển hiện nay không nằm ở việc chúng ta thiếu những chủ trương tốt. Nhiều nghị quyết đã xác lập được tầm nhìn rất xa, mục tiêu rất rõ và định hướng phát triển rất tiến bộ. Vấn đề xuất hiện khi những tư tưởng đó đi vào thực tế. Từ một tầm nhìn lớn, khi xuống đến từng chương trình, dự án, quyết định và công việc cụ thể, tư duy mới nhiều khi lại được triển khai bằng năng lực cũ, phương pháp cũ và cách thức vận hành quen thuộc. Khi đó, một nghịch lý xuất hiện: mục tiêu đã thay đổi nhưng cách làm chưa thay đổi, nên kết quả cuối cùng vẫn rất dễ lặp lại những gì đã có trước đây.

Một nghị quyết không tự tạo ra sự phát triển. Nghị quyết chỉ xác định hệ thống muốn đi đâu; còn việc hệ thống có đi được đến đó hay không phụ thuộc vào năng lực chuyển hóa tầm nhìn thành hành động. Năng lực ấy không chỉ là trình độ chuyên môn của đội ngũ, mà còn bao gồm khả năng nhìn nhận vấn đề, xây dựng phương án, phản biện, thử nghiệm, phối hợp nguồn lực, đánh giá kết quả và điều chỉnh khi thực tế khác với dự báo. Nếu thiếu những năng lực này, một chủ trương đổi mới rất dễ bị chuyển hóa thành một chuỗi công việc hành chính, nơi người thực hiện chủ yếu tìm cách hoàn thành quy trình thay vì tìm cách tạo ra kết quả mới.

Đặc biệt, một điểm nghẽn quan trọng hiện nay là quá trình triển khai thường chưa tạo ra đủ nhiều phương án để lựa chọn. Một vấn đề lớn đôi khi chỉ được tiếp cận bằng một phương án, sau đó toàn bộ quá trình tiếp theo tập trung vào việc hoàn thiện, bảo vệ và triển khai phương án ấy. Khi chỉ có một phương án, gần như không tồn tại sự cạnh tranh về tư duy. Không có sự cạnh tranh về tư duy thì phản biện rất khó trở thành phản biện thực chất. Người ta có thể góp ý cho phương án, nhưng không có một phương án khác đủ mạnh để đặt cạnh nó và chứng minh rằng có một cách làm tốt hơn.

Đây là một khác biệt rất lớn giữa một hệ thống quản lý thông thường và một hệ thống quản trị phát triển hiện đại. Quản lý thường bắt đầu bằng câu hỏi: “Làm thế nào để thực hiện phương án đã chọn?”. Quản trị phát triển phải bắt đầu bằng câu hỏi: “Có những phương án nào có thể đạt được mục tiêu này, và phương án nào tạo ra giá trị tốt nhất cho xã hội?”. Hai câu hỏi tưởng như giống nhau nhưng tạo ra hai cách vận hành hoàn toàn khác nhau.

Vì vậy, cần thay đổi cấu trúc của quá trình thực thi. Một nghị quyết không nên được chuyển trực tiếp thành một phương án duy nhất, mà phải được chuyển thành một quá trình hình thành và cạnh tranh giữa nhiều phương án. Sau khi xác định rõ vấn đề và mục tiêu, cần cho phép nhiều nhóm chuyên môn, nhiều cơ quan, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các chuyên gia độc lập cùng tiếp cận vấn đề bằng những phương pháp khác nhau. Các phương án phải được đặt trên cùng một mặt bằng để so sánh về hiệu quả kinh tế, chi phí xã hội, thời gian thực hiện, tác động đến người dân, khả năng huy động nguồn lực, môi trường, rủi ro và khả năng mở rộng.

Khi đó, phản biện mới chuyển từ một thủ tục thành một công cụ tạo ra chất lượng chính sách. Phản biện không còn đơn giản là nói phương án này đúng hay sai, mà trở thành quá trình đối chiếu giữa các giả định và các khả năng khác nhau. Một phương án có thể tốt trong điều kiện này nhưng kém hiệu quả trong điều kiện khác. Một phương án có thể tốn nhiều nguồn lực nhưng tạo ra giá trị dài hạn lớn hơn. Một phương án có thể triển khai rất nhanh nhưng tạo ra chi phí xã hội lớn. Chính quá trình so sánh đó mới giúp người quyết định nhìn thấy đầy đủ hơn bản chất của vấn đề.

Quan trọng hơn, phương án không nên được xem là một kết luận cuối cùng mà phải được xem như một giả thuyết cần kiểm chứng. Với những vấn đề phức tạp, thay vì lập tức triển khai trên quy mô lớn, cần hình thành cơ chế thử nghiệm ở quy mô phù hợp. Một mô hình đô thị, một cơ chế đầu tư, một phương thức cung cấp dịch vụ công hay một giải pháp hạ tầng đều có thể được thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát trước khi nhân rộng. Thực tế khi đó trở thành một nguồn dữ liệu để kiểm chứng tư duy. Nếu kết quả không đạt kỳ vọng, hệ thống có thể điều chỉnh trước khi chi phí sai lầm trở nên quá lớn.

Đây cũng là cách giải quyết một vấn đề rất sâu của quản trị: tâm lý phải bảo vệ quyết định ban đầu. Khi một phương án đã được phê duyệt và đã tiêu tốn nhiều thời gian, tiền bạc, nhân lực, hệ thống thường có xu hướng tiếp tục bảo vệ nó, ngay cả khi những dấu hiệu thực tế cho thấy phương án không còn phù hợp. Nếu ngay từ đầu tồn tại nhiều phương án và có cơ chế thử nghiệm, việc điều chỉnh một phương án không còn bị xem là thất bại của cá nhân hay cơ quan, mà trở thành một phần bình thường của quá trình học hỏi và đổi mới.

Do đó, chiến lược nâng cao năng lực thực thi không thể chỉ dừng ở đào tạo cán bộ. Cần xây dựng một **hệ sinh thái thực thi chính sách**, trong đó con người được đặt vào một môi trường buộc phải tư duy, được quyền đề xuất, được phản biện, được thử nghiệm trong giới hạn cho phép và được đánh giá bằng kết quả. Đội ngũ thực thi phải chuyển từ vai trò “người thực hiện nhiệm vụ” sang “người giải quyết vấn đề”. Cơ quan nhà nước không chỉ hỏi một đơn vị đã hoàn thành bao nhiêu phần trăm công việc, mà phải hỏi vấn đề ban đầu đã được giải quyết đến đâu và giá trị thực tế được tạo ra cho người dân, doanh nghiệp và xã hội là gì.

Từ đó cần hình thành một nguyên tắc mới: **không triển khai những vấn đề lớn bằng một phương án duy nhất khi chưa có cơ chế phản biện và đối chiếu đủ mạnh**. Không phải mọi vấn đề đều cần hàng chục phương án, nhưng những vấn đề có tác động lớn, sử dụng nguồn lực lớn hoặc tạo ra ảnh hưởng dài hạn nhất thiết phải có sự cạnh tranh giữa các cách tiếp cận. Càng lớn về quy mô và càng khó đảo ngược, càng cần nhiều phương án, nhiều góc nhìn và nhiều vòng kiểm chứng trước khi quyết định.

Nếu làm được điều đó, nghị quyết sẽ không còn là điểm kết thúc của quá trình hoạch định chính sách mà trở thành điểm khởi đầu của một quá trình sáng tạo. Tầm nhìn được chuyển hóa thành vấn đề; vấn đề được chuyển hóa thành các giả thuyết; các giả thuyết được chuyển hóa thành phương án; các phương án được phản biện và thử nghiệm; kết quả thử nghiệm tạo ra dữ liệu; dữ liệu giúp lựa chọn và điều chỉnh; cuối cùng, phương án hiệu quả mới được nhân rộng.

Đây chính là con đường để thu hẹp khoảng cách giữa **tầm nhìn và thực thi**. Một hệ thống muốn tạo ra kết quả mới không thể chỉ ban hành những tư tưởng mới. Nó phải tạo ra con người mới, phương pháp mới và đặc biệt là một cơ chế triển khai mới. Bởi nếu tầm nhìn đã đi trước nhưng phương pháp thực thi vẫn đứng yên, thì khoảng cách giữa chính sách và cuộc sống sẽ tiếp tục tồn tại.

Suy cho cùng, năng lực của một hệ thống không được đo bằng số lượng nghị quyết mà hệ thống ban hành, mà bằng khả năng biến những điều tốt đẹp trong nghị quyết thành những thay đổi có thể nhìn thấy trong đời sống. Muốn vậy, trước mỗi vấn đề lớn phải có nhiều cách nghĩ, trước mỗi quyết định lớn phải có nhiều phương án, trước mỗi phương án phải có phản biện, và trước khi nhân rộng phải có kiểm chứng.

**Muốn nghị quyết mới tạo ra kết quả mới, phải chấm dứt cách triển khai một chiều và xây dựng một hệ thống trong đó tư duy, phương án và kết quả đều được đặt trong quá trình cạnh tranh, phản biện và học hỏi liên tục. Đó không chỉ là cải cách phương pháp thực thi; đó là cải cách chính năng lực phát triển của hệ thống.**

# CHIẾN LƯỢC CHUYỂN TỪ “GIAO NHIỆM VỤ” SANG “TUYỂN CHỌN NĂNG LỰC THỰC THI”

Một hạn chế lớn trong cách tổ chức thực hiện chính sách hiện nay là sau khi nghị quyết được ban hành, nhiệm vụ thường được phân xuống theo một cấu trúc đã có sẵn. Cơ quan nào phụ trách lĩnh vực đó thì tiếp nhận nhiệm vụ; người nào đang giữ vị trí đó thì thực hiện; bộ máy hiện hữu trở thành bộ máy mặc định để triển khai. Cách làm này bảo đảm được tính rõ ràng về trách nhiệm hành chính, nhưng chưa chắc bảo đảm được năng lực tạo ra kết quả mà nghị quyết mới đòi hỏi.

Một tư duy mới cần bắt đầu từ việc tách hai khái niệm: **ai chịu trách nhiệm quản lý và ai có năng lực tốt nhất để giải quyết bài toán**. Cơ quan nhà nước có chức năng quản lý vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng, nhưng không nên mặc nhiên đồng nhất chức năng quản lý với năng lực thực thi mọi nhiệm vụ phát triển. Một nhiệm vụ mới có thể đòi hỏi một năng lực mới, một phương pháp mới và thậm chí một đội ngũ mới.

Vì vậy, sau khi nghị quyết được ban hành, thay vì lập tức giao nhiệm vụ và yêu cầu bộ máy hiện hữu thực hiện, cần mở ra một giai đoạn **hình thành, phản biện và tuyển chọn giải pháp**. Trong quá trình đó, không chỉ doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và cộng đồng được tham gia, mà chính các cơ quan nhà nước cũng phải trở thành một chủ thể tham gia bình đẳng về mặt tư duy. Các cơ quan khác nhau có thể đưa ra cách tiếp cận khác nhau; cán bộ, chuyên gia trong hệ thống có thể đề xuất phương án; những người trực tiếp thực hiện có thể chứng minh năng lực bằng chính giải pháp của mình.

Khi đó, năng lực của một đội ngũ không còn được đánh giá chủ yếu qua hồ sơ, chức danh, thâm niên hay việc đã từng hoàn thành những nhiệm vụ tương tự. **Năng lực phải được kiểm chứng thông qua khả năng giải quyết một bài toán cụ thể.**Một cán bộ có thể rất giỏi trong vận hành một cơ chế cũ nhưng chưa chắc có khả năng dẫn dắt một chương trình hoàn toàn mới. Một đơn vị có thể đã thực hiện tốt những nhiệm vụ thường xuyên nhưng chưa chắc có năng lực triển khai một chương trình đòi hỏi đổi mới sáng tạo. Ngược lại, một nhóm cán bộ trẻ, một đơn vị khác hoặc một nhóm liên ngành có thể đưa ra một giải pháp vượt trội dù chưa từng được giao một nhiệm vụ tương tự.

Chính vì vậy, **giải pháp thực tiễn phải trở thành một phương thức đánh giá năng lực**.

Thay vì hỏi trước rằng “ai sẽ làm?”, hệ thống nên hỏi trước rằng “ai có thể đưa ra cách giải quyết tốt nhất?”. Khi các phương án được đưa ra, năng lực của từng đội ngũ sẽ được bộc lộ một cách tự nhiên qua chất lượng tư duy, khả năng tổ chức, mức độ hiểu vấn đề, tính khả thi của giải pháp và khả năng tạo ra kết quả. Đây là một cách đánh giá con người thông qua công việc thực tế, thay vì đánh giá công việc thông qua vị trí của con người.

Điều này cũng tạo ra một cơ chế rất quan trọng cho chính bộ máy nhà nước: **tự phản biện để tự nâng cấp**.

Một cơ quan khi nhận nhiệm vụ không chỉ có quyền đề xuất phương án của mình mà còn phải có trách nhiệm xem xét những phương án khác, kể cả phương án do cơ quan khác hoặc bên ngoài hệ thống đề xuất. Nếu phương án khác tốt hơn, cơ quan đó phải có khả năng thừa nhận. Nếu đội ngũ hiện tại không đủ năng lực để thực hiện phương án tốt nhất, phải có cơ chế bổ sung nhân sự, thay đổi người phụ trách, thành lập nhóm chuyên môn mới hoặc lựa chọn một chủ thể khác phù hợp hơn.

Như vậy, **“thay người” không còn là một hình thức xử lý cá nhân sau khi thất bại, mà trở thành một công cụ quản trị năng lực trước khi thất bại xảy ra**.

Đây là một thay đổi rất quan trọng về văn hóa tổ chức. Trong một hệ thống cũ, việc thay đổi người đôi khi được nhìn như một sự phủ nhận năng lực hoặc tạo ra cảm giác thất bại. Trong một hệ thống hướng đến kết quả, việc lựa chọn lại người phù hợp hơn phải được xem là điều bình thường. Người giỏi không nhất thiết phải là người đang giữ vị trí; người phù hợp nhất phải là người có khả năng giải quyết tốt nhất nhiệm vụ cụ thể.

Điều đó cũng giúp giảm một dạng “vùng xám” rất phổ biến trong thực thi chính sách: **nhiệm vụ đã được giao nhưng năng lực thực hiện không tương xứng, trong khi hệ thống vẫn tiếp tục duy trì người và phương pháp cũ vì đã được phân công từ trước**. Khi kết quả không đạt, nguyên nhân lại được giải thích bằng nhiều yếu tố khách quan, trong khi vấn đề cốt lõi là ngay từ đầu chưa có một cơ chế kiểm chứng năng lực thực thi.

Một hệ thống tốt phải phát hiện điều này càng sớm càng tốt.

Vì vậy, mỗi nhiệm vụ lớn cần được thiết kế như một **bài toán thực tiễn có thể kiểm chứng**. Các đội ngũ có thể đưa ra phương án; phương án được phản biện; một số giải pháp được thử nghiệm; kết quả được đo lường; qua đó năng lực của từng đội ngũ được bộc lộ. Nếu một đội ngũ chứng minh được năng lực, họ được trao quyền lớn hơn. Nếu chưa đáp ứng, họ được bổ sung năng lực hoặc thay đổi người. Nếu một chủ thể bên ngoài có năng lực tốt hơn, Nhà nước có thể huy động họ tham gia theo cơ chế phù hợp.

Như vậy, quá trình thực thi nghị quyết đồng thời trở thành **một quá trình phát hiện, đào tạo, sử dụng và tuyển chọn nhân tài trong thực tiễn**.Đây chính là điểm rất khác biệt: không cần chờ đến cuối nhiệm kỳ, cuối dự án hoặc đến khi xảy ra thất bại mới đánh giá cán bộ. **Mỗi nhiệm vụ mới là một cơ hội để kiểm chứng năng lực. Mỗi phương án là một bài kiểm tra tư duy. Mỗi kết quả thực tế là một dữ liệu để đánh giá con người.**

Khi đó, hệ thống sẽ hình thành một vòng lặp liên tục:**Nghị quyết tạo ra mục tiêu → mục tiêu tạo ra bài toán → bài toán mở ra nhiều phương án → các phương án tạo ra cơ hội phản biện → phản biện tạo ra sự lựa chọn → giải pháp được thử nghiệm → thực tiễn kiểm chứng năng lực → năng lực quyết định người thực hiện → kết quả tiếp tục đánh giá đội ngũ.**

Đây là một cơ chế tự học và tự nâng cấp của bộ máy.

Và điều quan trọng nhất là nó thay đổi cách hiểu về cán bộ. **Cán bộ không chỉ được lựa chọn bởi vị trí đang giữ, mà được lựa chọn bởi khả năng tạo ra kết quả.** Một người có thể đang ở vị trí thấp nhưng có năng lực giải quyết một nhiệm vụ rất lớn; một người đang ở vị trí cao nhưng có thể không còn phù hợp với một nhiệm vụ mới. Hệ thống phải đủ linh hoạt để nhận ra điều đó.Cuối cùng, mục tiêu của chiến lược này không phải là tạo ra một cuộc cạnh tranh giữa các cơ quan hay giữa các cá nhân. Mục tiêu là tạo ra **một cơ chế cạnh tranh lành mạnh giữa các giải pháp và năng lực**, trong đó kết quả thực tiễn trở thành tiêu chuẩn cao nhất.

Bởi suy cho cùng, một nghị quyết tốt không chỉ cần một phương án tốt. Nó cần **đúng người, đúng phương pháp và đúng năng lực để biến phương án thành kết quả**.

Do đó, có thể hình thành một nguyên tắc mới cho quản trị thực thi:

**Không mặc định giao nhiệm vụ cho bộ máy hiện hữu; hãy để nhiệm vụ trở thành cơ chế kiểm chứng năng lực của bộ máy. Không mặc định giữ người theo vị trí; hãy lựa chọn người thông qua khả năng giải quyết vấn đề. Không chờ thất bại mới thay đổi; hãy dùng các phương án, thử nghiệm và kết quả thực tiễn để phát hiện sớm ai phù hợp, ai cần bổ sung năng lực và ai cần được thay thế.**

Nếu làm được như vậy, nghị quyết sẽ không chỉ là công cụ định hướng phát triển. Nó còn trở thành **cơ chế nâng cấp chính bộ máy thực thi**. Mỗi nghị quyết mới tạo ra một bài toán mới; mỗi bài toán mới buộc hệ thống phải học cách làm mới; và chính quá trình đó liên tục tạo ra một đội ngũ có năng lực cao hơn, phù hợp hơn với những yêu cầu phát triển ngày càng phức tạp của xã hội.

Cách làm mà chúng ta vừa xây dựng — từ nghị quyết mở thành bài toán xã hội, tạo nhiều phương án, cho phép phản biện và cạnh tranh giải pháp, dùng thực tiễn để kiểm chứng năng lực, rồi mới lựa chọn phương án và con người để triển khai — thực ra không phải là một ý tưởng đứng bên ngoài hệ thống nghị quyết hiện nay. Ngược lại, nếu đọc liên kết Nghị quyết 19, 57, 66 và 68, có thể thấy đây chính là một cách cụ thể hóa rất tự nhiên tinh thần chung của cả bốn nghị quyết.

Nghị quyết 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 đặt vấn đề ở cấp độ cao nhất: Việt Nam không chỉ cần tăng trưởng nhanh hơn mà phải đổi mới mô hình phát triển, tạo ra năng lực phát triển mới, chuyển từ tư duy quản lý, kiểm soát sang kiến tạo, dẫn dắt phát triển, đồng thời phát huy sức mạnh toàn xã hội, vai trò phản biện và lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, năng suất và hiệu quả phân bổ nguồn lực làm những động lực trung tâm.

Nhưng muốn đổi mới mô hình phát triển thì không thể chỉ thay đổi mục tiêu tăng trưởng. Phải thay đổi chính cách Nhà nước tổ chức việc tìm kiếm và thực hiện các giải pháp phát triển. Đây chính là chỗ mô hình mà chúng ta đang bàn có ý nghĩa.

Từ “giao việc” sang “mở bài toán”

Mô hình cũ thường vận hành theo một đường thẳng: nghị quyết được ban hành, nhiệm vụ được phân công, cơ quan được giao triển khai, cơ quan đó xây dựng phương án và tổ chức thực hiện. Cách làm này tạo ra sự rõ ràng về hành chính nhưng có một hạn chế rất lớn: nó mặc định rằng năng lực giải quyết vấn đề đã tồn tại sẵn trong bộ máy được giao nhiệm vụ.

Trong khi đó, Nghị quyết 19 lại đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức, quản trị và vận hành quốc gia để tạo ra năng lực phát triển mới.Nếu vẫn giao nhiệm vụ theo cấu trúc cũ, dùng con người cũ, phương pháp cũ và quy trình cũ, thì rất khó tạo ra năng lực mới.Do đó, một cách tiếp cận phù hợp hơn là: nghị quyết không lập tức tạo ra một nhiệm vụ hành chính; nghị quyết tạo ra một bài toán phát triển.Nhà nước xác định mục tiêu, tiêu chuẩn kết quả, những giới hạn cần bảo đảm và nguồn lực có thể huy động. Sau đó, bài toán được mở cho các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia, tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng cùng tham gia giải quyết.

Đây chính là tinh thần “hệ sinh thái phát triển” mà Nghị quyết 19 đặt ra, thay vì một hệ thống chỉ vận hành theo những đường dọc hành chính.

Đây chính là tinh thần của Nghị quyết 57

Nghị quyết 57 coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để tạo ra lực lượng sản xuất hiện đại và đổi mới phương thức quản trị quốc gia.

Nhưng đổi mới sáng tạo không thể được tạo ra bằng một hệ thống chỉ có một phương án đúng từ đầu.

Bản chất của đổi mới là đưa ra giả thuyết, thử nghiệm, đo lường, thất bại trong phạm vi có thể kiểm soát, học hỏi và điều chỉnh. Vì vậy, nếu triển khai nghị quyết theo kiểu “cơ quan A nhận nhiệm vụ, lập phương án, xin phê duyệt rồi thực hiện”, thì bản thân quy trình đó đã hạn chế đổi mới sáng tạo.

Ngược lại, khi một nhiệm vụ được mở ra cho nhiều chủ thể cùng đề xuất phương án, thì chính quá trình cạnh tranh giữa các phương án đã trở thành một cơ chế đổi mới sáng tạo.

Một doanh nghiệp có thể đưa ra một mô hình mà cơ quan nhà nước chưa nghĩ tới. Một trường đại học có thể có phương pháp nghiên cứu tốt hơn. Một nhóm chuyên gia độc lập có thể nhìn thấy một vấn đề mà bộ máy hành chính không nhận ra. Một địa phương khác có thể đã có một mô hình thực tiễn hiệu quả hơn.

Như vậy, Nghị quyết 57 không chỉ nên được hiểu là đưa công nghệ mới vào bộ máy. Sâu hơn, phải đưa tư duy thử nghiệm, cạnh tranh giải pháp, dữ liệu và học hỏi liên tục vào chính quá trình quản trị.

Nghị quyết 66 tạo ra nền tảng thể chế cho cách làm này

Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đặt trọng tâm vào việc nâng cao chất lượng thể chế và chuyển tư duy pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển. Trong quá trình triển khai, Chính phủ đã xác định nhiều nhiệm vụ cụ thể về xây dựng và thi hành pháp luật.

Nếu thực sự chuyển từ tư duy “quản lý, kiểm soát” sang “kiến tạo, phục vụ phát triển”, thì Nhà nước không nên chỉ hỏi: “Quy định này cho phép hay không cho phép?”

Mà phải hỏi thêm:

“Quy định này có tạo ra không gian để xã hội tìm kiếm giải pháp tốt hơn hay không?”

Đây là điểm rất quan trọng.

Một thể chế tốt không phải là thể chế quy định trước mọi cách làm. Một thể chế tốt phải xác lập mục tiêu, nguyên tắc và giới hạn, đồng thời mở không gian cho xã hội sáng tạo cách thực hiện.

Bởi vậy, cơ chế nhiều phương án, phản biện, thử nghiệm và lựa chọn không chỉ là một kỹ thuật quản lý. Nó là một phương thức thi hành pháp luật mới: pháp luật tạo ra không gian; xã hội tạo ra giải pháp; Nhà nước kiểm soát những giới hạn cần thiết và lựa chọn những mô hình chứng minh được hiệu quả.

Và Nghị quyết 68 chính là lực lượng xã hội để thực hiện điều đó

Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, là lực lượng tiên phong trong tăng trưởng, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo; đồng thời nhấn mạnh việc giảm rào cản hành chính, xóa bỏ cơ chế “xin – cho”, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia các mô hình kinh doanh, công nghệ mới.

Nếu vậy, sẽ là một nghịch lý nếu Nhà nước nói rằng kinh tế tư nhân phải trở thành một động lực lớn của phát triển nhưng khi triển khai nghị quyết lại không huy động năng lực tư nhân vào quá trình tìm kiếm giải pháp.

Doanh nghiệp không chỉ nên được nhìn như người thực hiện một nhiệm vụ mà Nhà nước đã thiết kế xong. Doanh nghiệp phải có cơ hội trở thành người đồng sáng tạo giải pháp phát triển.

Đặc biệt, Nghị quyết 68 đã đặt ra cả yêu cầu về khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. Điều này rất gần với logic chúng ta đang đề xuất: không nhất thiết phải biết trước phương án tốt nhất; hãy tạo một không gian có kiểm soát để các phương án được thử nghiệm và để thực tiễn trả lời.

Bốn nghị quyết thực ra tạo thành một chuỗi logic

Nếu đặt cạnh nhau, có thể nhìn thấy một cấu trúc rất rõ:

Nghị quyết 19 hỏi: Việt Nam phải đổi mới mô hình phát triển như thế nào?

Nghị quyết 57 trả lời: khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành động lực chính như thế nào?

Nghị quyết 66 đặt câu hỏi: thể chế và phương thức xây dựng, thi hành pháp luật phải thay đổi ra sao để tạo không gian cho phát triển?

Nghị quyết 68 xác định: làm thế nào để giải phóng và huy động khu vực kinh tế tư nhân trở thành một động lực lớn của nền kinh tế?

Và mô hình mà chúng ta đang bàn có thể trở thành một cơ chế thực thi nối cả bốn nghị quyết lại với nhau.

Nhà nước không từ bỏ vai trò lãnh đạo hay trách nhiệm quản lý. Ngược lại, Nhà nước chuyển từ vị trí “người trực tiếp nghĩ ra và giao việc” sang “người thiết kế bài toán, thiết lập luật chơi, huy động nguồn lực, tổ chức cạnh tranh giải pháp và lựa chọn phương án tốt nhất”.

Đây chính là Nhà nước kiến tạo theo nghĩa thực chất.

Quan trọng nhất: nhiệm vụ trở thành một “bài kiểm tra năng lực”

Từ đây xuất hiện một giá trị rất lớn mà chúng ta đã nói đến ở trên.

Khi một nghị quyết được mở thành một bài toán và có nhiều phương án tham gia, thì năng lực của đội ngũ cũng được bộc lộ thông qua chính phương án họ đưa ra và kết quả họ tạo ra.

Không cần chỉ đánh giá cán bộ bằng bằng cấp, chức vụ, thâm niên hay báo cáo. Một nhiệm vụ thực tế có thể trở thành một phép thử năng lực.

Một đội ngũ đưa ra giải pháp tốt, tổ chức thử nghiệm tốt, tạo ra kết quả tốt thì có cơ sở để được trao thêm trách nhiệm.

Một đội ngũ không theo kịp nhiệm vụ mới thì có thể được bổ sung người, bổ sung chuyên gia hoặc thay đổi người phụ trách.

Một đơn vị khác có năng lực tốt hơn thì có thể được lựa chọn.

Như vậy, nhân sự không còn chỉ được phân công theo vị trí; nhân sự được lựa chọn thông qua năng lực giải quyết vấn đề.

Đây là một cách rất mạnh để thực hiện yêu cầu “tạo ra năng lực phát triển mới” của Nghị quyết 19.

Từ đó hình thành một mô hình quản trị mới

Có thể hình dung toàn bộ quy trình như một vòng tròn:

Nghị quyết → bài toán phát triển → mở rộng chủ thể tham gia → nhiều phương án → phản biện độc lập → thử nghiệm → dữ liệu thực tế → đánh giá phương án → đánh giá năng lực đội ngũ → lựa chọn người phù hợp → giao nhiệm vụ → triển khai → đo lường kết quả → tiếp tục điều chỉnh.

Trong mô hình này, giao nhiệm vụ không còn là bước đầu tiên mà là bước sau cùng của quá trình lựa chọn.

Và đây chính là điều làm cho mô hình phù hợp với bốn nghị quyết nói trên. Nghị quyết 19 cần một năng lực phát triển mới; Nghị quyết 57 cần một phương thức đổi mới thực chất; Nghị quyết 66 cần một thể chế kiến tạo thay vì kiểm soát; Nghị quyết 68 cần giải phóng năng lực của khu vực tư nhân. Tất cả đều đòi hỏi một điều chung: không thể tiếp tục sử dụng một phương thức thực thi khép kín để tạo ra một mô hình phát triển mở.

Có thể gọi đây là “cơ chế mở thực thi nghị quyết”.

Bản chất của nó không phải là Nhà nước giao quyền cho xã hội, mà là Nhà nước huy động trí tuệ và năng lực của toàn xã hội để nâng cao chất lượng quyết định của mình.

Và có lẽ đây mới là tầng sâu nhất của đổi mới mô hình tăng trưởng: không chỉ đổi mới cái nền kinh tế sản xuất ra, mà phải đổi mới cách Nhà nước và xã hội cùng sản xuất ra các giải pháp phát triển.

Khi đó, nghị quyết không còn là một mệnh lệnh đi từ trên xuống. Nó trở thành một hệ thống bài toán mở, nơi Nhà nước đặt mục tiêu, xã hội cùng giải quyết, các phương án cạnh tranh với nhau, thực tiễn kiểm chứng năng lực, và kết quả cuối cùng quyết định phương án nào được nhân rộng.

Đó là cách biến tầm nhìn chính trị thành năng lực xã hội, biến đổi mới sáng tạo thành phương thức quản trị, biến cải cách thể chế thành không gian hành động, và biến kinh tế tư nhân từ người tham gia nền kinh tế thành một trong những nguồn lực trực tiếp tham gia giải quyết các bài toán phát triển quốc gia.

Nghị quyết 57 và bài học về khoảng cách giữa triển khai và đổi mới thực chất

Nghị quyết 57 được ban hành với một tư tưởng rất mạnh: khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là một lĩnh vực chính sách, mà phải trở thành động lực chính của phát triển và đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Nghị quyết đồng thời xác định người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực và động lực chính; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy và tạo điều kiện. Đặc biệt, Nghị quyết yêu cầu một cách tiếp cận mở, cho phép thí điểm những vấn đề mới, chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và độ trễ của đổi mới sáng tạo.

Nhưng chính ở đây xuất hiện một nghịch lý đáng suy nghĩ.

Một chủ trương về đổi mới sáng tạo lại rất dễ được triển khai bằng một phương thức quản lý tương đối quen thuộc: ban hành kế hoạch, thành lập ban chỉ đạo, phân công nhiệm vụ, xây dựng chương trình, tổ chức hội nghị, phát động phong trào, đặt chỉ tiêu, yêu cầu báo cáo, kiểm tra tiến độ và tiếp tục ban hành những văn bản hướng dẫn mới.

Những công việc đó không phải là vô nghĩa. Chúng cần thiết để tạo nền tảng và tổ chức bộ máy. Thực tế trong năm 2025, Chính phủ và Thủ tướng đã ban hành số lượng rất lớn các chỉ thị, công điện, thông báo kết luận và văn bản chỉ đạo liên quan đến Nghị quyết 57; đồng thời tổ chức nhiều phiên họp để đôn đốc và tháo gỡ khó khăn.

Nhưng nhiều hoạt động triển khai không đồng nghĩa với nhiều đổi mới.

Đây chính là điểm cần phân biệt.

Một hệ thống có thể rất bận rộn nhưng chưa chắc đang tạo ra nhiều giá trị mới. Có thể có hàng trăm kế hoạch nhưng vẫn thiếu một công nghệ được thương mại hóa; có rất nhiều cuộc hội thảo nhưng chưa chắc tạo ra một mô hình mới; có nhiều phong trào sáng tạo nhưng chưa chắc làm tăng năng suất; có nhiều chương trình chuyển đổi số nhưng chưa chắc làm thay đổi căn bản cách người dân sử dụng dịch vụ công; có nhiều báo cáo tiến độ nhưng chưa chắc giải quyết được những vấn đề mà doanh nghiệp và xã hội đang gặp phải.

Hoạt động không phải là kết quả. Hoàn thành quy trình không phải là đổi mới. Có sản phẩm của bộ máy không đồng nghĩa với có giá trị mới cho xã hội.

Và đây chính là minh chứng rất rõ cho luận điểm chúng ta đang xây dựng: nếu một nghị quyết mới được đưa vào một hệ thống thực thi cũ, hệ thống sẽ có xu hướng biến tư tưởng mới thành những công việc mà nó vốn đã quen làm.

Nghị quyết 57 nói về đổi mới sáng tạo, nhưng nếu quy trình thực thi vẫn là “giao nhiệm vụ → lập kế hoạch → triển khai → báo cáo”, thì bản thân phương pháp triển khai chưa thực sự đổi mới.

Nghị quyết nói phải phát huy doanh nghiệp và người dân như những chủ thể trung tâm, nhưng nếu Nhà nước vẫn tự xác định vấn đề, tự thiết kế giải pháp, tự lựa chọn đơn vị thực hiện rồi mới mời xã hội tham gia, thì nguồn lực sáng tạo của xã hội chưa thực sự được huy động ngay từ đầu.

Nghị quyết nói phải chấp nhận thử nghiệm và rủi ro, nhưng nếu một đội ngũ vẫn phải chứng minh trước rằng phương án của mình chắc chắn đúng mới được phép thực hiện, thì đổi mới sáng tạo sẽ rất khó xuất hiện.

Nghị quyết nói phải tạo ra năng lực phát triển mới, nhưng nếu người thực hiện vẫn được lựa chọn chủ yếu dựa trên cơ cấu tổ chức hiện hữu, thì chúng ta đang dùng năng lực cũ để thực hiện một mục tiêu mới.

Đây mới là vấn đề cốt lõi.

Vì vậy, bài học của Nghị quyết 57 không phải là “làm ít kế hoạch hơn”

Nếu chỉ rút ra bài học rằng cần giảm số lượng văn bản, giảm hội nghị hay giảm thủ tục thì vẫn chưa chạm đến gốc vấn đề.

Điều cần thay đổi là kiến trúc của quá trình thực thi.

Thay vì:

Nghị quyết → kế hoạch → giao cơ quan → giao nhiệm vụ → triển khai → báo cáo

cần chuyển thành:

Nghị quyết → xác định bài toán → mở bài toán cho xã hội → hình thành nhiều phương án → phản biện → thử nghiệm → đo lường → lựa chọn phương án → lựa chọn đội ngũ → giao nhiệm vụ → triển khai → đánh giá kết quả → nhân rộng.

Đây mới là một phương thức triển khai thực sự phù hợp với bản chất của đổi mới sáng tạo.

Bởi đổi mới không thể được ra lệnh. Có thể ra lệnh phải đổi mới, nhưng không thể ra lệnh rằng phương án đổi mới nào sẽ xuất hiện. Phương án tốt nhất phải được tìm kiếm thông qua quá trình cạnh tranh của trí tuệ, thử nghiệm và thực tiễn.

Nghị quyết 57 đã mở đường cho điều đó khi xác định người dân, doanh nghiệp là chủ thể và yêu cầu cách tiếp cận mở, cho phép thí điểm. Vấn đề còn lại là biến những nguyên tắc ấy thành cơ chế thực thi cụ thể.

Từ “phong trào đổi mới” sang “thị trường giải pháp”

Đây có thể là bước chuyển quan trọng nhất.

Không nên tổ chức đổi mới sáng tạo chủ yếu bằng cách phát động thêm phong trào. Cần tạo ra một thị trường các giải pháp cho những bài toán quốc gia.

Nhà nước đặt ra bài toán: làm thế nào giảm chi phí logistics; làm thế nào nâng năng suất doanh nghiệp nhỏ; làm thế nào ứng dụng AI vào một ngành cụ thể; làm thế nào xây dựng đô thị thông minh mà không tạo thêm tầng hành chính; làm thế nào thương mại hóa kết quả nghiên cứu; làm thế nào phát triển công nghệ chiến lược...

Sau đó, xã hội cùng tham gia giải.

Doanh nghiệp đưa ra giải pháp. Trường đại học đưa ra giải pháp. Viện nghiên cứu đưa ra giải pháp. Các địa phương đưa ra mô hình. Các cơ quan nhà nước cũng đưa ra phương án của mình. Các nhóm chuyên gia độc lập được quyền phản biện. Các phương án được đặt cạnh nhau. Một số phương án được thử nghiệm. Kết quả thực tế quyết định phương án nào đáng được tiếp tục.

Khi đó, đổi mới sáng tạo không còn là một phong trào để báo cáo, mà trở thành một cơ chế cạnh tranh để tìm ra cách làm tốt hơn.

Và đây chính là nơi tư tưởng về đánh giá lại năng lực đội ngũ mà chúng ta vừa trao đổi trở nên đặc biệt quan trọng.

Một cơ quan nhà nước không nên mặc nhiên được giao nhiệm vụ chỉ vì đó là cơ quan đang phụ trách lĩnh vực tương ứng. Chính cơ quan ấy cũng phải tham gia cuộc cạnh tranh giải pháp. Nếu họ có phương án tốt nhất, họ được giao. Nếu một cơ quan khác có phương án tốt hơn, có thể phối hợp hoặc thay thế. Nếu một doanh nghiệp, viện nghiên cứu hay nhóm chuyên gia có năng lực vượt trội, Nhà nước phải có cơ chế để huy động năng lực đó.

Nhiệm vụ trở thành phép thử năng lực.

Đây là một cách rất khác để xây dựng đội ngũ.

Không phải đào tạo xong rồi mới hy vọng người đó đủ năng lực. Không phải bổ nhiệm trước rồi mới giao nhiệm vụ. Mà đưa họ vào một bài toán thực tế, quan sát cách họ giải quyết và để kết quả chứng minh năng lực.

Nếu làm được điều này, Nghị quyết 57 sẽ tạo ra một hiệu ứng rất lớn: nó không chỉ thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, mà còn đổi mới chính bộ máy thực thi.

Và có lẽ đây là bài học quan trọng nhất sau giai đoạn đầu triển khai Nghị quyết 57.

Không phải chúng ta thiếu quyết tâm. Không phải chúng ta thiếu kế hoạch. Không phải chúng ta thiếu phong trào. Vấn đề là phải chuyển từ “tổ chức hoạt động về đổi mới” sang “tổ chức một hệ thống có khả năng tạo ra đổi mới”.

Đó là hai việc hoàn toàn khác nhau.

Một hệ thống thực sự đổi mới phải có khả năng đặt câu hỏi mới, chấp nhận nhiều câu trả lời, cho phép các câu trả lời cạnh tranh, thử nghiệm trong thực tế, chấp nhận khả năng phương án ban đầu không đúng và liên tục lựa chọn lại người, phương pháp và giải pháp dựa trên kết quả.

Nếu không làm được điều đó, nguy cơ lớn nhất là chúng ta sẽ có một nghịch lý: càng triển khai Nghị quyết 57 bằng nhiều tầng kế hoạch, nhiều quy trình và nhiều hoạt động hành chính, chúng ta càng bận rộn với việc triển khai “đổi mới”, nhưng lại chưa chắc tạo ra nhiều đổi mới hơn.

Vì vậy, bước tiếp theo không nên chỉ là “tăng tốc triển khai Nghị quyết 57”. Chính các thông tin chính thức gần đây cũng cho thấy yêu cầu đã chuyển sang tạo sản phẩm, công nghệ và kết quả cụ thể.

Cần đi xa hơn một bước:

Từ triển khai nghị quyết sang thiết kế lại cơ chế thực thi nghị quyết.

Và khi đó, Nghị quyết 57 có thể trở thành phòng thí nghiệm lớn nhất để Việt Nam thử nghiệm một mô hình quản trị phát triển mới: Nhà nước đặt bài toán, xã hội cùng giải, nhiều phương án cạnh tranh, thực tiễn kiểm chứng, kết quả lựa chọn người và phương pháp, rồi những gì chứng minh được hiệu quả mới được nhân rộng.

Đó mới thực sự là đổi mới sáng tạo trong quản trị quốc gia, chứ không chỉ là quản lý một chương trình về đổi mới sáng tạo.

Có thể chốt đề xuất này thành một mô hình cải cách phương thức thực thi nghị quyết, thay vì chỉ là một giải pháp riêng cho Nghị quyết 57. Điểm cốt lõi là: không giao nghị quyết thành một nhiệm vụ khép kín cho một cơ quan ngay từ đầu; trước hết mở nghị quyết thành một “bài toán phát triển”, huy động nhiều chủ thể cùng đưa ra giải pháp, sau đó dùng phản biện, thử nghiệm và kết quả thực tế để lựa chọn phương án và đội ngũ thực thi tốt nhất.

Đề xuất: Cơ chế mở thực thi nghị quyết
1. Lý do phải thay đổi

Vấn đề hiện nay không hẳn là thiếu nghị quyết, thiếu kế hoạch hay thiếu người thực hiện. Điểm nghẽn nằm ở cách chuyển hóa nghị quyết thành hành động.

Mô hình phổ biến vẫn là:

Nghị quyết → phân công → kế hoạch → giao nhiệm vụ → thực hiện → báo cáo.

Cấu trúc này có ưu điểm là rõ trách nhiệm hành chính, nhưng có một hạn chế căn bản: nó mặc định phương án và năng lực thực thi đã có sẵn. Khi nhiệm vụ mới được giao cho bộ máy cũ, bằng phương pháp cũ, rất dễ xảy ra tình trạng mục tiêu thay đổi nhưng kết quả không thay đổi.

Trong khi đó, những nghị quyết như 19, 57, 66, 68 đều đặt ra những yêu cầu có tính chất khác hẳn: đổi mới mô hình tăng trưởng, đổi mới sáng tạo, cải cách thể chế, giải phóng kinh tế tư nhân. Đây là những bài toán phức tạp mà không một cơ quan đơn lẻ nào có thể độc quyền về tri thức và giải pháp.

Vì vậy, cần thay đổi câu hỏi từ:

“Cơ quan nào được giao thực hiện?”

sang:

“Bài toán này có những phương án nào, phương án nào tốt nhất và đội ngũ nào có năng lực thực hiện tốt nhất?”

Đó là lý do của đề xuất.

2. Mục tiêu của mô hình

Mục tiêu không phải làm cho quá trình thực thi phức tạp thêm, mà ngược lại, giảm sự lãng phí do triển khai sai phương án, sai phương pháp hoặc sai người.

Mô hình hướng tới năm chuyển đổi căn bản.

Thứ nhất, chuyển từ giao việc theo cơ cấu sang lựa chọn năng lực theo nhiệm vụ.

Thứ hai, chuyển từ một phương án mặc định sang nhiều phương án cạnh tranh.

Thứ ba, chuyển từ phản biện sau khi đã quyết định sang phản biện trước khi quyết định.

Thứ tư, chuyển từ đánh giá hoạt động sang đánh giá kết quả tạo ra.

Thứ năm, chuyển từ triển khai một lần rồi báo cáo sang thử nghiệm – đo lường – điều chỉnh – nhân rộng.

Nếu làm được năm chuyển đổi này, chúng ta không chỉ thực hiện tốt hơn một nghị quyết, mà bắt đầu xây dựng một năng lực quản trị phát triển mới.

3. Tổ chức lại như thế nào?

Tôi đề xuất một quy trình gồm 7 bước, có thể áp dụng trước tiên với những nhiệm vụ trọng điểm của Nghị quyết 57.

Bước 1: Nhà nước đặt “bài toán”, không đặt sẵn “cách làm”

Cơ quan có thẩm quyền xác định rõ mục tiêu, kết quả cần đạt, thời gian, nguồn lực, giới hạn pháp lý và các tiêu chí đánh giá.

Ví dụ không nên đặt:

“Xây dựng một chương trình chuyển đổi số cho ngành X.”

Mà nên đặt:

“Trong 24 tháng, làm thế nào giảm 30% chi phí xử lý thủ tục của doanh nghiệp ngành X bằng công nghệ số?”

Sự khác biệt rất lớn.

Một bên giao hoạt động.

Một bên giao kết quả cần giải quyết.

Bước 2: Mở bài toán cho nhiều chủ thể

Không chỉ cơ quan được phân công mà có thể mời:

các cơ quan nhà nước khác, doanh nghiệp, startup, viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức nghề nghiệp, chuyên gia độc lập và các nhóm xã hội liên quan.

Đặc biệt, cơ quan nhà nước cũng phải tham gia cạnh tranh giải pháp, chứ không đứng ngoài quá trình này.

Như vậy, bộ máy nhà nước không bị loại khỏi cuộc chơi; ngược lại, năng lực của bộ máy được đặt ngang hàng với các nguồn lực khác của xã hội để cùng giải quyết vấn đề.

Bước 3: Hình thành “thị trường phương án”

Mỗi bài toán lớn phải tạo ra được một số phương án đủ khác nhau về tư duy.

Không nhất thiết phải có hàng chục phương án. Nhưng những bài toán lớn phải có nhiều cách tiếp cận thực sự khác nhau, để có thể so sánh.

Mỗi phương án phải trả lời:

Làm gì? Làm bằng cách nào? Ai làm? Cần nguồn lực gì? Bao lâu? Chi phí bao nhiêu? Rủi ro gì? Đo kết quả bằng gì? Có thể mở rộng không?

Đây chính là lúc năng lực của đội ngũ bắt đầu được bộc lộ.

Bước 4: Phản biện độc lập và đánh giá chéo

Không để chính đơn vị xây dựng phương án tự đánh giá phương án của mình.

Các phương án phải được đánh giá bởi một nhóm phản biện có thành phần đa dạng, trong đó có chuyên gia chuyên môn, đại diện cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người sử dụng và các bên liên quan.

Điều quan trọng nhất là phản biện phải so sánh phương án với phương án, chứ không chỉ soi lỗi trong một phương án.

Bước 5: Thử nghiệm trước khi nhân rộng

Đây là trái tim của mô hình.

Không cần chọn ngay phương án “hoàn hảo”. Có thể lựa chọn 2–3 phương án tốt nhất để thử nghiệm ở quy mô nhỏ, trong thời gian xác định.

Thực tiễn sẽ trả lời câu hỏi mà hồ sơ không thể trả lời.

Phương án nào thực sự hiệu quả? Đội ngũ nào thực sự có năng lực? Chi phí thực tế là bao nhiêu? Người dân và doanh nghiệp có sử dụng không? Có phát sinh vấn đề gì không?

Bước 6: Lựa chọn phương án và đội ngũ

Sau thử nghiệm, không chỉ lựa chọn giải pháp, mà đồng thời lựa chọn đội ngũ thực hiện.

Đây là điểm mới rất quan trọng.

Nếu một cơ quan nhà nước có phương án tốt nhất và chứng minh được năng lực, cơ quan đó được giao.

Nếu một cơ quan khác có năng lực tốt hơn, có thể điều chỉnh.

Nếu doanh nghiệp hoặc viện nghiên cứu có năng lực đặc biệt, Nhà nước huy động theo cơ chế phù hợp.

Nếu người đứng đầu hoặc nhóm thực hiện không đáp ứng, có thể bổ sung hoặc thay thế.

Nhiệm vụ thực tế trở thành cơ chế đánh giá cán bộ.

Bước 7: Nhân rộng dựa trên kết quả

Chỉ những mô hình chứng minh được hiệu quả mới được nhân rộng.

Không nhân rộng vì “đã được phê duyệt”.

Không nhân rộng vì “đã làm thí điểm”.

Không nhân rộng vì “đã hoàn thành kế hoạch”.

Nhân rộng vì đã chứng minh được kết quả.

4. Ai chịu trách nhiệm?

Điều này rất quan trọng để tránh hiểu nhầm rằng “mở cho xã hội” đồng nghĩa với buông quản lý.

Nhà nước vẫn giữ vai trò trung tâm, nhưng thay đổi vai trò.

Nhà nước đặt mục tiêu và luật chơi.

Xã hội cung cấp tri thức và giải pháp.

Các tổ chức cạnh tranh bằng năng lực.

Hội đồng độc lập phản biện và đánh giá.

Thực tiễn kiểm chứng.

Cơ quan có thẩm quyền lựa chọn và chịu trách nhiệm cuối cùng.

Như vậy, quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc Nhà nước, nhưng chất lượng của quyết định được nâng lên nhờ huy động trí tuệ và năng lực của toàn xã hội.

5. Giá trị tạo ra là gì?

Giá trị lớn nhất không phải là tiết kiệm một vài thủ tục. Nó tạo ra một cơ chế phát triển mới.

Trước hết, nó giảm nguy cơ “đúng quy trình nhưng sai kết quả”.

Một dự án có thể hoàn thành đủ hồ sơ, đủ cuộc họp, đủ báo cáo nhưng không giải quyết được vấn đề. Mô hình mới buộc hệ thống quay trở lại với câu hỏi: cuối cùng đời sống thay đổi thế nào?

Thứ hai, nó tạo ra cạnh tranh về giải pháp. Đây là nguồn lực rất lớn của đổi mới sáng tạo nhưng hiện nay chưa được khai thác đầy đủ.

Thứ ba, nó huy động được năng lực ngoài Nhà nước, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân, startup, trường đại học và chuyên gia.

Thứ tư, nó tạo ra một cơ chế phát hiện và sử dụng người có năng lực mà không hoàn toàn phụ thuộc vào vị trí hành chính.

Thứ năm, nó giảm rủi ro chính sách. Thử nghiệm nhỏ trước khi nhân rộng giúp những sai lầm được phát hiện khi chi phí còn thấp.

Và sâu nhất, nó tạo ra năng lực học hỏi của Nhà nước.

Nhà nước không chỉ ban hành chính sách rồi thực hiện, mà liên tục học từ thực tiễn để điều chỉnh chính sách.

6. Đánh giá bằng chỉ số nào?

Đây là điều quyết định mô hình có tránh được bệnh “phong trào” hay không.

Không nên lấy số lượng kế hoạch, hội nghị, văn bản, nhiệm vụ hay tỷ lệ giải ngân làm chỉ số chính.

Có thể xây dựng một Bộ chỉ số hiệu quả thực thi nghị quyết – EPI (Execution Performance Index), gồm sáu nhóm.

Nhóm thứ nhất: Chỉ số đa dạng giải pháp. Đo số lượng và mức độ khác biệt thực chất giữa các phương án được hình thành.

Nhóm thứ hai: Chỉ số chất lượng phản biện. Đo số vòng phản biện độc lập, mức độ tham gia của các chủ thể khác nhau và tỷ lệ kiến nghị phản biện được tiếp thu.

Nhóm thứ ba: Chỉ số thử nghiệm. Đo tỷ lệ nhiệm vụ lớn được thử nghiệm trước khi nhân rộng, thời gian thử nghiệm và tỷ lệ phương án được điều chỉnh sau thử nghiệm.

Nhóm thứ tư: Chỉ số năng lực thực thi. Đo kết quả của từng đội ngũ so với mục tiêu, mức độ sử dụng nguồn lực và khả năng hoàn thành trong điều kiện thực tế.

Nhóm thứ năm: Chỉ số kết quả xã hội. Đây phải là nhóm quan trọng nhất: năng suất tăng bao nhiêu, chi phí giảm bao nhiêu, thời gian người dân/doanh nghiệp tiết kiệm bao nhiêu, chất lượng dịch vụ tăng bao nhiêu, mức độ hài lòng thay đổi thế nào.

Nhóm thứ sáu: Chỉ số nhân rộng. Đo bao nhiêu mô hình thí điểm chứng minh được hiệu quả, bao nhiêu mô hình được nhân rộng và kết quả sau khi nhân rộng có được duy trì hay không.

Có thể đặt nguyên tắc:

30% đánh giá quá trình – 70% đánh giá kết quả.

Và trong 70% kết quả, ưu tiên các chỉ số đo được trong đời sống, không phải chỉ số do chính cơ quan thực hiện tự báo cáo.

7. Thí điểm ở đâu?

Không nên lập ngay một hệ thống mới trên toàn quốc.

Nghị quyết 57 chính là nơi thích hợp nhất để thí điểm, bởi bản chất của nghị quyết là đổi mới sáng tạo và bản thân cách triển khai cũng cần được đổi mới.
Có thể chọn 3–5 bài toán cụ thể, mỗi bài toán thuộc một nhóm khác nhau: một bài toán công nghệ, một bài toán cải cách thủ tục, một bài toán nâng năng suất doanh nghiệp, một bài toán dữ liệu/chuyển đổi số và một bài toán có sự tham gia mạnh của khu vực tư nhân.

Mỗi bài toán thực hiện trong khoảng 6–12 tháng, chia thành ba giai đoạn.
Ba tháng đầu để mở bài toán, hình thành phương án và phản biện.
Ba đến sáu tháng tiếp theo để thử nghiệm.Cuối kỳ để đánh giá, lựa chọn phương án và quyết định nhân rộng.Sau một năm, không chỉ đánh giá bài toán có thành công hay không, mà quan trọng hơn phải đánh giá:Cách thức mở bài toán có tạo ra phương án tốt hơn không?Có phát hiện được đội ngũ tốt hơn không?Có giảm thời gian ra quyết định không?Có huy động được doanh nghiệp và xã hội không?

Có tạo ra kết quả tốt hơn cách triển khai truyền thống không?

Nếu câu trả lời là có, mô hình mới có cơ sở để mở rộng.

8. Mục tiêu cuối cùng

Điều chúng ta thực sự đề xuất không phải là thêm một ban chỉ đạo, thêm một quy trình hay thêm một tầng thủ tục. Ngược lại, mục tiêu là thay đổi chính cách hệ thống tạo ra và lựa chọn giải pháp.

Từ:

“Ai được giao việc?”

sang:

“Ai có năng lực giải quyết vấn đề?”

Từ:

“Đã làm đủ kế hoạch chưa?”

sang:

“Vấn đề đã được giải quyết đến đâu?”

Từ:

“Phương án đã được phê duyệt chưa?”

sang:

“Phương án đã được kiểm chứng chưa?”

Từ:

“Cơ quan nào phụ trách?”

sang:

“Năng lực nào tốt nhất cho nhiệm vụ này?”

Và từ:

“Nhà nước tự triển khai”

sang:

“Nhà nước tổ chức để toàn xã hội cùng tạo ra giải pháp tốt nhất.”

Đây mới là điểm có thể làm cho bốn nghị quyết 19 – 57 – 66 – 68 gặp nhau trong một cơ chế thực thi cụ thể: đổi mới mô hình tăng trưởng cần đổi mới cách tạo ra giải pháp; đổi mới sáng tạo cần nhiều phương án và thử nghiệm; cải cách thể chế cần mở không gian hành động; phát triển kinh tế tư nhân cần huy động doanh nghiệp trở thành chủ thể đồng sáng tạo.

Nếu triển khai thành công, giá trị lớn nhất không phải chỉ là một số nhiệm vụ của Nghị quyết 57 đạt kết quả tốt hơn. Giá trị lớn nhất là Việt Nam có thể hình thành một phương thức mới để thực hiện các nghị quyết lớn: Nhà nước đặt bài toán, xã hội cùng giải, nhiều phương án cạnh tranh, thực tiễn kiểm chứng, năng lực được lựa chọn qua kết quả, và chính sách được liên tục học hỏi để hoàn thiện.

Đó là chuyển từ “quản lý việc thực hiện nghị quyết” sang “kiến tạo năng lực thực thi nghị quyết”.

Nếu áp dụng nghiêm túc, cơ chế này không chỉ tạo ra nhiều phương án tốt hơn mà còn có một tác dụng sâu hơn: nó biến chính quá trình thực thi thành một cơ chế “soi chiếu” bộ máy. Những điểm nghẽn và vùng xám vốn thường bị che khuất bởi quy trình, báo cáo và sự phân công hành chính sẽ dần bộc lộ qua kết quả thực tế.

Từ một cơ chế giao việc sang một cơ chế phát hiện vấn đề

Trong cách làm hiện nay, một nhiệm vụ được giao cho một cơ quan, cơ quan đó tiếp tục phân công xuống các đơn vị và cá nhân. Khi có vấn đề, rất dễ xuất hiện một khoảng trống trách nhiệm: đơn vị này cho rằng mình đã hoàn thành phần việc được giao, đơn vị kia cho rằng mình đang chờ hướng dẫn, người thực hiện cho rằng mình đã làm đúng quy trình, còn kết quả cuối cùng không đạt thì nguyên nhân được giải thích bằng nhiều yếu tố khách quan.

Cơ chế mở thực thi nghị quyết làm thay đổi điều này.

Khi nhiều phương án cùng được đưa ra, được phản biện và thử nghiệm, mỗi phương án đều phải trả lời rõ: ai làm, làm bằng cách nào, cần gì, vướng ở đâu, chịu trách nhiệm về kết quả nào. Những điểm không rõ ràng sẽ nhanh chóng xuất hiện.

Nếu một giải pháp tốt nhưng không thể triển khai vì một quy định chồng chéo, đó là điểm nghẽn thể chế.

Nếu quy định không cấm nhưng các cơ quan không dám thực hiện vì sợ trách nhiệm, đó là vùng xám trách nhiệm.

Nếu có nguồn lực nhưng không có cơ quan nào đủ năng lực tổ chức, đó là điểm nghẽn năng lực thực thi.

Nếu nhiều cơ quan cùng có quyền nhưng không ai có trách nhiệm cuối cùng, đó là vùng xám phối hợp.

Nếu một sáng kiến đã được chứng minh hiệu quả nhưng không thể nhân rộng vì quy trình hiện hành, đó là điểm nghẽn thể chế đối với đổi mới.

Nếu một phương án tốt không được lựa chọn vì nó không thuộc “cách làm quen thuộc”, đó là điểm nghẽn văn hóa tổ chức.

Như vậy, thay vì phải đi tìm điểm nghẽn bằng những cuộc tổng kết rất lớn, chính các bài toán thực tế sẽ tự làm lộ ra điểm nghẽn.

Nó cũng làm lộ ra “năng lực thật” của bộ máy

Đây có lẽ là giá trị đặc biệt quan trọng.

Một bộ máy có thể được đánh giá rất tốt khi nhìn qua cơ cấu tổ chức, hồ sơ, báo cáo, tỷ lệ hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng khi đặt trước một bài toán mới và yêu cầu tạo ra kết quả cụ thể, năng lực thực sự sẽ được bộc lộ.

Có người rất giỏi quản lý công việc thường xuyên nhưng không giỏi đổi mới.

Có đơn vị rất mạnh về thủ tục nhưng yếu về giải quyết vấn đề.

Có cán bộ có chuyên môn tốt nhưng thiếu khả năng phối hợp liên ngành.

Có người có sáng kiến nhưng không có khả năng tổ chức thực hiện.

Ngược lại, có thể xuất hiện những cán bộ, nhóm công tác hoặc đơn vị trước đây chưa được nhìn nhận đúng nhưng lại có khả năng giải quyết những vấn đề phức tạp rất tốt.

Khi đó, nhiệm vụ trở thành một “phòng thí nghiệm năng lực” của bộ máy.

Đây là một phương thức đánh giá cán bộ rất khác: không đánh giá con người chỉ bằng vị trí mà bằng giá trị mà họ tạo ra trong một bài toán cụ thể.

Nó làm giảm “vùng xám” giữa quyền và trách nhiệm

Một trong những vấn đề nguy hiểm của quản trị là có nơi có quyền nhưng không chịu trách nhiệm về kết quả, hoặc có nơi chịu trách nhiệm nhưng lại không có đủ quyền để hành động.

Cơ chế mới buộc hai thứ này phải đi cùng nhau.

Nếu giao cho một đội ngũ mục tiêu giảm 30% thời gian xử lý thủ tục, thì phải trao cho họ đủ quyền để thay đổi quy trình trong phạm vi được phép. Nếu không trao quyền, không thể đòi hỏi kết quả. Ngược lại, nếu trao quyền thì phải đo kết quả.

Như vậy sẽ hình thành nguyên tắc:

Quyền phải đi cùng trách nhiệm; trách nhiệm phải đi cùng nguồn lực; nguồn lực phải đi cùng kết quả.

Những nơi không đáp ứng được chuỗi này sẽ nhanh chóng bộc lộ.

Nó tạo ra áp lực đổi mới từ bên trong bộ máy

Đây là điểm tôi cho rằng rất quan trọng.

Không cần ra thêm quá nhiều mệnh lệnh “phải sáng tạo”. Nếu cơ chế lựa chọn phương án thay đổi, áp lực đổi mới sẽ tự xuất hiện.

Khi một cơ quan biết rằng phương án của mình sẽ được đặt cạnh phương án của một cơ quan khác, doanh nghiệp hoặc nhóm chuyên gia bên ngoài, họ sẽ buộc phải suy nghĩ sâu hơn.

Khi biết rằng nhiệm vụ sẽ được đánh giá bằng kết quả thực tế chứ không chỉ bằng báo cáo, họ sẽ phải quan tâm đến người dân và doanh nghiệp hơn.

Khi biết rằng một đội ngũ khác có thể chứng minh năng lực tốt hơn, họ sẽ có động lực nâng cao năng lực.

Khi biết rằng một phương án không hiệu quả có thể bị thay thế, họ sẽ không thể dựa mãi vào tiền lệ.

Đó là cạnh tranh lành mạnh trong khu vực công.

Không phải cạnh tranh để giành quyền lực, mà cạnh tranh để giải quyết vấn đề tốt hơn.

Và đây chính là cách đưa người dân trở lại vị trí trung tâm

Trong mô hình cũ, đôi khi người dân xuất hiện ở cuối quy trình: chính sách được xây dựng, cơ quan thực hiện, sau đó mới hỏi người dân có hài lòng không.

Trong mô hình mới, người dân phải xuất hiện ngay từ lúc xác định bài toán.

Không hỏi đơn giản:

“Người dân có đồng ý với phương án này không?”

Mà phải hỏi:

“Vấn đề nào đang thực sự làm người dân mất thời gian, mất tiền, giảm chất lượng sống?”

Sau đó lấy chính sự thay đổi trong đời sống của họ làm một trong những thước đo cuối cùng.

Một thủ tục được số hóa nhưng người dân vẫn phải đi lại nhiều lần thì không thể coi là thành công.

Một chương trình hỗ trợ doanh nghiệp có nhiều hồ sơ nhưng doanh nghiệp vẫn không tiếp cận được nguồn lực thì không thể coi là thành công.

Một dự án đô thị hoàn thành đúng tiến độ nhưng người dân không sử dụng, chi phí vận hành quá cao hoặc chất lượng sống không được cải thiện thì cũng không thể coi là thành công.

Kết quả phải được nhìn từ phía người thụ hưởng, không chỉ từ phía cơ quan thực hiện.

Từ đó hình thành một bộ máy “tự học”

Đây có lẽ là tầng sâu nhất của đề xuất.

Một bộ máy truyền thống thường vận hành theo logic:

làm → báo cáo → kết thúc.

Một bộ máy có năng lực đổi mới phải vận hành theo logic:

làm → đo lường → phát hiện vấn đề → phản biện → điều chỉnh → làm lại → nhân rộng.

Nó không coi việc thay đổi phương án là thất bại. Nó coi đó là quá trình học tập của hệ thống.

Một phương án thất bại ở quy mô nhỏ có thể là một thành công về mặt quản trị, nếu nó giúp Nhà nước tránh một sai lầm lớn khi triển khai trên quy mô quốc gia.

Đây chính là tư duy “thất bại có kiểm soát để tránh thất bại lớn” của đổi mới sáng tạo.

Vì vậy, bộ máy sẽ được thúc đẩy theo một vòng xoáy tích cực

Khi cơ chế này vận hành, sẽ xuất hiện một chuỗi tác động:

Nhiều phương án → nhiều cạnh tranh về tư duy → phản biện tốt hơn → thử nghiệm thực tế → bộc lộ điểm nghẽn → điều chỉnh thể chế → phát hiện người có năng lực → trao quyền nhiều hơn → trách nhiệm rõ hơn → kết quả tốt hơn → niềm tin xã hội tăng lên → tiếp tục tạo ra nhiều sáng kiến hơn.

Đây là một vòng lặp nâng cao năng lực của Nhà nước.

Và nó rất phù hợp với tinh thần của các nghị quyết 57, 66 và 68: Nhà nước không phải là chủ thể duy nhất tạo ra giải pháp; Nhà nước phải biết tổ chức, huy động và kết nối năng lực của toàn xã hội.

Điều quan trọng nhất: bộ máy không bị “ép sáng tạo”, mà được đặt vào một môi trường khiến sáng tạo trở thành nhu cầu

Đây là sự khác biệt căn bản.

Nếu muốn cán bộ sáng tạo mà vẫn giữ nguyên cơ chế cũ, chúng ta thường chỉ có thể phát động phong trào.

Nhưng nếu thay đổi cơ chế thực thi, sáng tạo trở thành điều kiện để hoàn thành nhiệm vụ.

Nếu chỉ có một cách làm thì người ta có thể làm theo thói quen.

Nếu có nhiều phương án cạnh tranh thì phải suy nghĩ.

Nếu phương án phải được phản biện thì phải có lý luận.

Nếu phải thử nghiệm thì phải có năng lực.

Nếu kết quả được đo bằng đời sống của người dân thì phải phục vụ người dân.

Nếu năng lực được đánh giá bằng kết quả thì người có năng lực sẽ được phát hiện.

Nếu người không phù hợp có thể được thay thế thì bộ máy có khả năng tự điều chỉnh.

Đó là cách biến đổi mới sáng tạo từ một khẩu hiệu thành một thuộc tính của hệ thống.

Và cuối cùng, mục tiêu sâu nhất của đề xuất này không phải là làm cho bộ máy “năng động hơn” theo nghĩa hành chính. Mục tiêu là làm cho bộ máy gần với thực tiễn hơn, chịu trách nhiệm hơn, học hỏi nhanh hơn và phục vụ con người tốt hơn.

Bởi một Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước có nhiều thủ tục nhất, nhiều cơ quan nhất hay nhiều kế hoạch nhất.

Nhà nước mạnh là Nhà nước có khả năng nhìn thấy vấn đề sớm, huy động được trí tuệ xã hội, lựa chọn được giải pháp tốt, sử dụng đúng người, sửa được sai lầm và liên tục nâng cao năng lực để phục vụ nhân dân và lợi ích quốc gia.

Nếu đặt trong toàn bộ tư duy cải cách mà chúng ta đang xây dựng, có thể xem đây là một bước chuyển rất căn bản:

Từ một bộ máy được thiết kế để thực hiện nhiệm vụ, sang một bộ máy được thiết kế để giải quyết vấn đề. Từ một hệ thống bảo vệ quy trình, sang một hệ thống bảo vệ kết quả. Từ việc giao việc cho bộ máy, sang việc dùng chính các bài toán phát triển để liên tục kiểm chứng, lựa chọn và nâng cấp năng lực của bộ máy.

Đó mới là nền tảng để đổi mới mô hình tăng trưởng không chỉ ở nền kinh tế, mà ngay trong năng lực quản trị quốc gia.

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
KIẾN NGHỊ
Về việc bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND ngày 26 tháng 12 năm 2025 của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và xây dựng lại phương pháp xác định dân số trong các tòa nhà chung cư, nhà chung cư hỗn hợp trên địa bàn Thành phố
Kính gửi: ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Tôi trân trọng kiến nghị Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xem xét bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND ngày 26 tháng 12 năm 2025 về ban hành Quy định về phương pháp xác định dân số trong các tòa nhà chung cư, nhà chung cư hỗn hợp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời giao cơ quan chuyên môn nghiên cứu, xây dựng và ban hành một phương pháp mới phù hợp hơn với hệ thống pháp luật hiện hành, yêu cầu phát triển đô thị của Thành phố và nguyên tắc quản lý dựa trên sức chịu tải của hạ tầng.
Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND được ban hành với mục tiêu giải quyết một vấn đề thực tế trong quản lý phát triển nhà chung cư, bảo đảm dân số của dự án phù hợp với quy mô dân số và năng lực đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội. Đây là mục tiêu cần thiết và chính đáng. Quyết định hiện có hiệu lực từ ngày 09 tháng 01 năm 2026 và trực tiếp quy định chi tiết Mục 4.2 của QCVN 04:2021/BXD.
Tuy nhiên, qua rà soát nội dung của Quyết định và đối chiếu với nguyên tắc của QCVN 04:2021/BXD, có thể nhận thấy phương pháp được lựa chọn đang tạo ra những bất cập đáng kể về pháp lý, quy hoạch, kỹ thuật và kinh tế - xã hội. Những bất cập này không chỉ nằm ở một vài hệ số hoặc bảng quy đổi cụ thể mà nằm ở chính cách tiếp cận: lấy căn hộ và diện tích căn hộ làm cơ sở trực tiếp để suy ra dân số, thay vì lấy quy hoạch, sức chịu tải của lãnh thổ và năng lực hạ tầng làm cơ sở xác định dân số cho dự án.
Vì vậy, việc tiếp tục duy trì Quyết định 32 trong thời gian dài có thể tạo ra những hệ quả không mong muốn đối với quá trình phát triển nhà ở, đặc biệt trong bối cảnh Thành phố đang chuyển sang mô hình đô thị đa trung tâm, phát triển TOD, mở rộng mạng lưới giao thông công cộng, tái cấu trúc không gian đô thị và yêu cầu sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đất đai.
I. Sự cần thiết phải xem xét lại Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND
QCVN 04:2021/BXD tại Mục 4.2 quy định Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố có trách nhiệm quy định phương pháp xác định dân số trong các tòa nhà chung cư, nhà chung cư hỗn hợp phù hợp với điều kiện thực tế về quy mô dân số, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội của địa phương.
Như vậy, mục tiêu của việc trao thẩm quyền cho địa phương không phải là tạo ra một định mức hành chính cứng áp dụng đồng nhất cho mọi dự án, mà là để từng địa phương xây dựng phương pháp phù hợp với điều kiện phát triển đô thị của mình.
Quyết định 32 đã lựa chọn phương pháp dựa chủ yếu vào số lượng căn hộ, số phòng, diện tích sử dụng căn hộ và các hệ số quy đổi người/căn hộ. Văn bản đồng thời xác định mục tiêu kiểm soát dân số để phù hợp với quy mô dân số đã được phân bổ trong các đồ án quy hoạch và bảo đảm đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội.
Tuy nhiên, giữa mục tiêu quản lý và công cụ quản lý đang tồn tại một khoảng cách đáng kể.
Nếu mục tiêu thực sự là kiểm soát sức chịu tải đô thị thì đối tượng cần được kiểm soát là tổng dân số, mật độ dân số, nhu cầu sử dụng hạ tầng và khả năng đáp ứng của hạ tầng tại từng khu vực, chứ không phải bản thân số lượng căn hộ.
Căn hộ chỉ là một sản phẩm nhà ở. Căn hộ không phải là một đơn vị dân số cố định.
Một căn hộ có thể được sử dụng bởi một người, hai người, một gia đình nhỏ hoặc một gia đình nhiều thế hệ. Cùng một diện tích căn hộ nhưng cơ cấu hộ, độ tuổi, nghề nghiệp, hành vi đi lại và nhu cầu sử dụng hạ tầng có thể hoàn toàn khác nhau.
Do đó, việc lấy căn hộ làm biến số trung tâm để xác định dân số có nguy cơ làm cho một biến số nhân khẩu học vốn linh hoạt trở thành một biến số hành chính cứng.
Đây là lý do căn bản cần xem xét lại toàn bộ phương pháp được quy định tại Quyết định 32.
II. Phương pháp hiện hành chưa bảo đảm sự thống nhất giữa dân số quy hoạch và dân số xác định ở giai đoạn thiết kế
Một trong những vấn đề cần được làm rõ là mối quan hệ giữa dân số đã được xác định trong quy hoạch và dân số được tính lại theo phương pháp tại Quyết định 32.
Về nguyên tắc, dân số của một dự án phải được xác định trong tổng thể quy hoạch và phải gắn với khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội.
Khi quy hoạch đã xác định quy mô dân số cho một khu vực hoặc dự án, cơ cấu căn hộ phải là một trong những biến số của thiết kế để phân bổ dân số đó.
Tuy nhiên, nếu ở giai đoạn sau, dân số lại được tính bằng một công thức dựa trên số căn hộ và diện tích căn hộ, thì có thể xuất hiện tình huống:
dân số theo quy hoạch khác với dân số theo phương pháp tính tại giai đoạn thẩm định, cấp phép.
Nếu xảy ra sự khác biệt này, cần xác định rõ con số nào là cơ sở pháp lý cuối cùng.
Trong trường hợp phương pháp tại Quyết định 32 có thể làm thay đổi dân số đã được xác định trong quy hoạch, thì về mặt quản lý sẽ hình thành một lớp kiểm soát mới có khả năng làm thay đổi kết quả của quy hoạch mà không phải thông qua quy trình điều chỉnh quy hoạch tương ứng.
Trong khi đó, tinh thần của QCVN 04:2021/BXD là dân số phải được xác định thống nhất trong các bước thiết kế và phù hợp với chỉ tiêu dân số được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt cho dự án.
Vì vậy, cần loại bỏ khả năng tồn tại hai “dân số pháp lý” khác nhau của cùng một dự án.
III. Không nên đồng nhất “căn hộ” với “dân số”
Đây là vấn đề cốt lõi cần được thay đổi.
Căn hộ là đơn vị của thị trường nhà ở.
Dân số là biến số của quy hoạch và nhân khẩu học.
Sức chịu tải hạ tầng là biến số của hệ thống đô thị.
Ba đại lượng này có quan hệ với nhau nhưng không thể đồng nhất.
Việc áp dụng một hệ số như 3,5 người/căn hộ cho mục tiêu kiểm soát dân số có thể thuận tiện về mặt quản lý, nhưng không phản ánh đầy đủ sự đa dạng của cấu trúc hộ gia đình và nhu cầu nhà ở trong một đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh.
Đặc biệt, Thành phố đang hình thành nhiều không gian đô thị có tính chất rất khác nhau: khu vực trung tâm, khu vực TOD, khu đô thị mới, khu vực công nghiệp - dịch vụ, khu vực có tỷ lệ người trẻ cao, khu vực có tỷ lệ gia đình nhiều thế hệ cao và các khu vực phát triển nhà ở xã hội.
Không thể sử dụng một cấu trúc hộ bình quân duy nhất để đại diện cho toàn bộ các không gian đô thị có đặc điểm nhân khẩu học khác nhau.
Do đó, việc tiếp tục lấy hệ số người/căn hộ làm công cụ chính để kiểm soát dân số cần được đánh giá lại.
IV. Bảng quy đổi diện tích căn hộ thành dân số tạo ra những “ngưỡng hành chính” không phản ánh thực tế sử dụng nhà ở
Việc xác định dân số theo các khoảng diện tích và số phòng tạo ra một dạng hàm bậc thang.
Về nguyên tắc, chỉ một thay đổi rất nhỏ về diện tích căn hộ nhưng có thể dẫn đến thay đổi đáng kể về dân số quy đổi.
Điều này tạo ra một vấn đề về thiết kế chính sách.
Một doanh nghiệp khi đứng trước các ngưỡng diện tích có thể có động lực thiết kế sản phẩm để tránh vượt qua ngưỡng dân số quy định, thay vì lựa chọn diện tích tối ưu nhất theo nhu cầu thực tế của người dân.
Khi đó, quy định hành chính không còn chỉ có chức năng quản lý mà bắt đầu định hình trực tiếp cơ cấu sản phẩm của thị trường nhà ở.
Hệ quả có thể là các chủ đầu tư lựa chọn những diện tích “an toàn” về mặt pháp lý thay vì những diện tích phù hợp nhất với nhu cầu cư trú.
Điều này đặc biệt không phù hợp với mục tiêu phát triển một thị trường nhà ở đa dạng, trong đó người dân có quyền lựa chọn căn hộ theo quy mô gia đình, khả năng tài chính, lối sống và nhu cầu sử dụng.
Một chính sách tốt không nên tạo ra động lực để doanh nghiệp thiết kế căn hộ theo cách “né ngưỡng” của quy định.
V. Không nên sử dụng chỉ tiêu diện tích nhà ở bình quân như một định mức cư trú
Quyết định 32 sử dụng các mục tiêu về diện tích nhà ở bình quân, trong đó có mục tiêu khoảng 32 m² sàn nhà ở bình quân/người, làm một trong những cơ sở cho phương pháp xác định dân số.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa chỉ tiêu phát triển nhà ở bình quân và định mức dân số của một căn hộ.
Một chỉ tiêu 32 m²/người ở cấp độ chính sách nhà ở có ý nghĩa là Nhà nước đặt mục tiêu nâng cao chất lượng và diện tích nhà ở bình quân của người dân.
Chỉ tiêu này không có nghĩa rằng một căn hộ 64 m² phải mặc nhiên được coi là nơi cư trú của hai người, hoặc một căn hộ 96 m² phải mặc nhiên được coi là nơi cư trú của ba người.
Nếu sử dụng chỉ tiêu bình quân làm công thức suy ngược từ diện tích căn hộ sang dân số thì sẽ làm thay đổi bản chất của chính sách.
Mục tiêu nâng cao chất lượng nhà ở có thể vô tình trở thành công cụ hạn chế cơ cấu căn hộ.
Đây là một nghịch lý cần được loại bỏ.
VI. Quy định hiện hành có thể làm méo mó cơ cấu sản phẩm nhà ở và làm tăng chi phí xã hội
Thị trường nhà ở không chỉ cung cấp “số lượng căn hộ”.
Thị trường phải cung cấp sự phù hợp giữa nhà ở và con người.
Một đô thị hiện đại cần nhiều loại hình nhà ở khác nhau: căn hộ nhỏ cho người độc thân, căn hộ trung bình cho hộ gia đình trẻ, căn hộ lớn cho gia đình nhiều thế hệ, căn hộ linh hoạt cho người cao tuổi, căn hộ cho chuyên gia và các mô hình nhà ở mới.
Nếu cơ cấu dân số được gắn quá cứng với diện tích căn hộ, thị trường sẽ bị hạn chế khả năng thử nghiệm và đổi mới sản phẩm.
Trong dài hạn, chi phí này có thể chuyển sang người mua nhà thông qua giá bán, chi phí phát triển dự án và thời gian thực hiện thủ tục.
Đặc biệt trong bối cảnh Thành phố đang cần tăng nhanh nguồn cung nhà ở, nhà ở xã hội và nhà ở phù hợp với khả năng chi trả của người dân, bất kỳ quy định nào làm tăng chi phí tuân thủ hoặc hạn chế khả năng tối ưu hóa sản phẩm đều cần được đánh giá rất thận trọng.
VII. Phương pháp hiện hành chưa phản ánh đầy đủ sức chịu tải thực tế của đô thị
Mục tiêu của Quyết định 32 là bảo đảm dân số phù hợp với hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội.
Nhưng dân số cư trú không phải là yếu tố duy nhất tạo ra áp lực lên hạ tầng.
Một dự án có thể tạo ra lượng người sử dụng giao thông, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng lớn hơn nhiều so với dân số cư trú.
Ngược lại, một khu dân cư có dân số tương đối lớn nhưng nếu được đặt tại nơi có năng lực giao thông công cộng cao, hạ tầng kỹ thuật đầy đủ và hệ thống trường học, y tế, công viên được tổ chức hợp lý thì sức chịu tải thực tế có thể cao hơn.
Vì vậy, cần chuyển từ tư duy:
“Bao nhiêu căn hộ thì có bao nhiêu người?”
sang:
“Khu vực này có thể phục vụ bao nhiêu người với chất lượng hạ tầng và dịch vụ đô thị được yêu cầu?”
Đây là sự thay đổi từ quản lý số lượng căn hộ sang quản lý năng lực đô thị.
VIII. Việc duy trì Quyết định 32 không còn phù hợp với yêu cầu phát triển đô thị mới của Thành phố
Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó các nguyên tắc về TOD, giao thông công cộng, đô thị đa trung tâm, sử dụng hiệu quả đất đai, tăng mật độ tại những khu vực có hạ tầng tốt và tái cấu trúc không gian đô thị ngày càng có vai trò quan trọng.
Trong mô hình đô thị này, mật độ dân số không thể được quản lý bằng một công thức đồng nhất cho mọi địa điểm.
Một khu vực nằm cạnh ga đường sắt đô thị có năng lực tiếp nhận dân số và người sử dụng đô thị khác với một khu vực chưa có hạ tầng giao thông tương ứng.
Một khu vực có trường học, bệnh viện, công viên, giao thông công cộng và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ có thể có khả năng phục vụ dân số cao hơn một khu vực có cùng diện tích nhưng thiếu hạ tầng.
Do đó, sức chịu tải của lãnh thổ phải là biến số trung tâm của phương pháp xác định dân số.
Đây cũng là tinh thần phù hợp hơn với Mục 4.2 QCVN 04:2021/BXD, theo đó phương pháp do địa phương quy định phải phù hợp với điều kiện thực tế về quy mô dân số, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội.
IX. Kiến nghị bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND
Từ những phân tích trên, tôi kính đề nghị Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xem xét:
Một là, bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND ngày 26 tháng 12 năm 2025.
Việc bãi bỏ là cần thiết nhằm tránh tiếp tục áp dụng một phương pháp có khả năng tạo ra sự không thống nhất giữa dân số quy hoạch và dân số xác định ở các bước thiết kế, đồng thời hạn chế những tác động bất lợi đến cơ cấu và nguồn cung nhà ở.
Hai là, trong thời gian xây dựng quy định thay thế, không sử dụng bảng quy đổi người/căn hộ và diện tích căn hộ như một hạn mức độc lập để làm thay đổi quy mô dân số đã được xác định trong quy hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Ba là, giao Sở Xây dựng chủ trì, phối hợp với Sở Quy hoạch - Kiến trúc, Sở Tư pháp và các cơ quan liên quan tổ chức rà soát toàn diện cơ sở pháp lý, cơ sở khoa học, cơ sở nhân khẩu học và tác động kinh tế - xã hội của Quyết định 32; đồng thời đánh giá tác động đối với các dự án đang lập, thẩm định, chấp thuận chủ trương đầu tư, phê duyệt quy hoạch, thiết kế và cấp phép xây dựng.
Bốn là, nghiên cứu xây dựng phương pháp mới theo nguyên tắc dân số của dự án được xác định ở cấp độ quy hoạch trên cơ sở sức chịu tải của khu vực và năng lực hạ tầng, trong đó cơ cấu căn hộ là biến số thiết kế và thị trường, không phải là công cụ làm thay đổi dân số quy hoạch.
Năm là, chỉ sử dụng các hệ số người/căn hộ, diện tích/căn hộ hoặc cơ cấu phòng ở như các chỉ số tham chiếu, kiểm tra và dự báo; không sử dụng chúng như các hạn mức cứng có khả năng làm phát sinh hoặc loại bỏ dân số quy hoạch một cách cơ học.
Sáu là, nghiên cứu xây dựng phương pháp xác định dân số theo từng khu vực đô thị, gắn với năng lực giao thông, cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, trường học, y tế, công viên, không gian công cộng, bãi đỗ xe và các dịch vụ đô thị thiết yếu.
Bảy là, đối với các khu vực TOD và khu vực có năng lực giao thông công cộng cao, cần cho phép áp dụng hệ số và mô hình dân số phù hợp với năng lực hạ tầng thực tế của khu vực thay vì áp dụng một hệ số chung cho toàn Thành phố.
Tám là, bảo đảm cơ cấu căn hộ được xác định trên cơ sở nhu cầu thực tế của người dân và tín hiệu thị trường, miễn là tổng dân số dự án và nhu cầu hạ tầng nằm trong giới hạn được quy hoạch và cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
X. Đề xuất nguyên tắc xây dựng quy định thay thế
Quy định mới cần được xây dựng trên một nguyên tắc căn bản:
Nhà nước quản lý dân số và sức chịu tải của đô thị; Nhà nước không nên quản lý cứng cơ cấu căn hộ bằng cách suy ngược dân số từ số căn hộ.
Theo đó, trình tự quản lý cần được xác lập theo hướng:
Quy hoạch không gian → sức chịu tải lãnh thổ → năng lực hạ tầng → dân số tối đa → cơ cấu hộ dự kiến → cơ cấu căn hộ → thiết kế công trình.
Khi dân số tối đa của khu vực hoặc dự án đã được xác định và phê duyệt, chủ đầu tư cần được trao quyền chủ động lựa chọn cơ cấu sản phẩm phù hợp với thị trường.
Ví dụ, trong cùng giới hạn dân số được duyệt, doanh nghiệp có thể lựa chọn cơ cấu gồm căn hộ 40 m², 60 m², 80 m² hoặc 100 m² tùy theo nhu cầu thị trường, miễn là phương án cuối cùng đáp ứng các yêu cầu về dân số, an toàn, hạ tầng và chất lượng đô thị.
Cách tiếp cận này vừa bảo đảm quyền quản lý của Nhà nước, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo trong phát triển nhà ở.
XI. Kiến nghị về xử lý chuyển tiếp
Việc bãi bỏ Quyết định 32 cần đi kèm với quy định chuyển tiếp rõ ràng để tránh gây xáo trộn thị trường và ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân.
Đề nghị rà soát và phân loại các dự án theo tình trạng pháp lý tại thời điểm Quyết định mới được ban hành.
Đối với dự án đã được phê duyệt quy hoạch, chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc đã được cơ quan có thẩm quyền xác định dân số theo quy định trước đó, không nên áp dụng hồi tố phương pháp mới theo hướng làm giảm quyền và lợi ích hợp pháp đã được xác lập.
Đối với các dự án chưa được xác định dân số hoặc đang trong quá trình lập, thẩm định, cần áp dụng phương pháp mới ngay khi quy định thay thế có hiệu lực.
Đồng thời cần công bố rõ nguyên tắc xử lý để cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân có cùng một cách hiểu, tránh phát sinh tình trạng mỗi cơ quan áp dụng một cách khác nhau.
XII. Kiến nghị tổ chức đánh giá tác động trước khi ban hành quy định mới
Đề nghị Ủy ban nhân dân Thành phố chỉ đạo thực hiện đánh giá tác động độc lập đối với phương pháp xác định dân số mới, trong đó tối thiểu xem xét các nhóm tác động sau:
Tác động đến nguồn cung và cơ cấu sản phẩm nhà ở;
Tác động đến giá nhà và khả năng tiếp cận nhà ở của người dân;
Tác động đến nhà ở xã hội;
Tác động đến hiệu quả sử dụng đất;
Tác động đến hạ tầng kỹ thuật;
Tác động đến hạ tầng xã hội;
Tác động đến giao thông và TOD;
Tác động đến chi phí và thời gian thực hiện dự án;
Tác động đến tính minh bạch, thống nhất trong quá trình thẩm định và cấp phép;
Tác động đến năng lực cạnh tranh và môi trường đầu tư của Thành phố.
Đặc biệt, cần thực hiện đánh giá bằng các dự án thực tế để so sánh giữa phương pháp hiện hành và phương pháp dựa trên sức chịu tải hạ tầng.
XIII. Quan điểm kiến nghị
Việc đề nghị bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND không nhằm phủ nhận yêu cầu kiểm soát dân số chung cư.
Ngược lại, mục tiêu của kiến nghị là đưa việc kiểm soát dân số trở về đúng bản chất của quy hoạch đô thị.
Thành phố cần kiểm soát dân số để bảo đảm trường học, bệnh viện, giao thông, cấp nước, thoát nước, môi trường, không gian công cộng và các dịch vụ thiết yếu có đủ năng lực phục vụ người dân.
Nhưng muốn kiểm soát những vấn đề đó thì phải quản lý con người và nhu cầu hạ tầng, chứ không thể chỉ quản lý bằng số lượng căn hộ.
Một căn hộ không tự tạo ra áp lực lên đô thị. Chính con người và hành vi sử dụng đô thị mới tạo ra nhu cầu về giao thông, nước, trường học, y tế, năng lượng và không gian công cộng.
Vì vậy, chính sách dân số chung cư phải bắt đầu từ câu hỏi:
Một khu vực có thể phục vụ bao nhiêu người với chất lượng đô thị mà Thành phố cam kết?
Chứ không nên bắt đầu từ câu hỏi:
Một căn hộ có bao nhiêu người theo bảng quy đổi?
Đây không chỉ là sự khác nhau về kỹ thuật tính toán. Đây là sự khác nhau giữa hai mô hình quản trị đô thị.
Một mô hình quản lý bằng định mức hành chính, trong đó Nhà nước cố gắng xác định trước cấu trúc của từng căn hộ.
Và một mô hình quản lý bằng năng lực đô thị, trong đó Nhà nước xác định giới hạn phát triển, sức chịu tải và chất lượng hạ tầng, còn thị trường được quyền lựa chọn cách tổ chức sản phẩm nhà ở bên trong giới hạn đó.
Đối với một Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mới, mô hình thứ hai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
XIV. Kiến nghị cuối cùng
Từ các căn cứ và phân tích nêu trên, kính đề nghị Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh:
1. Xem xét bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND ngày 26 tháng 12 năm 2025.
2. Chỉ đạo rà soát toàn diện tính pháp lý, tính thống nhất và tác động thực tế của Quyết định 32 đối với công tác quy hoạch, phát triển nhà ở và đầu tư xây dựng trên địa bàn Thành phố.
3. Xây dựng và ban hành quy định thay thế theo hướng xác định dân số dự án trên cơ sở quy hoạch, sức chịu tải lãnh thổ và năng lực hạ tầng.
4. Không sử dụng số lượng căn hộ, diện tích căn hộ hoặc một hệ số người/căn hộ cố định làm căn cứ độc lập để xác định hoặc thay đổi dân số quy hoạch đã được phê duyệt.
5. Cho phép cơ cấu căn hộ được điều chỉnh linh hoạt theo nhu cầu thị trường và nhu cầu thực tế của người dân, trong giới hạn dân số và sức chịu tải hạ tầng đã được xác định.
6. Xây dựng cơ chế đặc thù đối với các khu vực TOD, khu vực trung tâm, khu vực có hạ tầng giao thông công cộng và hạ tầng xã hội cao, bảo đảm nguyên tắc nơi nào có năng lực hạ tầng cao thì có thể tổ chức mật độ phù hợp cao hơn.
7. Ban hành quy định chuyển tiếp rõ ràng, minh bạch, bảo đảm không gây thiệt hại hoặc làm phát sinh rủi ro pháp lý đối với các dự án đang được triển khai theo quy định hiện hành.
8. Tổ chức lấy ý kiến rộng rãi của các cơ quan chuyên môn, chuyên gia quy hoạch, kiến trúc, giao thông, hạ tầng, nhân khẩu học, doanh nghiệp phát triển nhà ở và đại diện người dân trước khi ban hành phương pháp mới.
Kính đề nghị Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xem xét kiến nghị này trên tinh thần cải cách thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn, bảo đảm quyền tiếp cận nhà ở của người dân, nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tạo môi trường đầu tư minh bạch và xây dựng một phương thức quản trị đô thị phù hợp với giai đoạn phát triển mới của Thành phố Hồ Chí Minh.
Trân trọng kính kiến nghị.
ĐỀ XUẤT PHƯƠNG ÁN THAY THẾ QUYẾT ĐỊNH SỐ 32/2025/QĐ-UBND
Về phương pháp xác định dân số trong các tòa nhà chung cư, nhà chung cư hỗn hợp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh
I. Quan điểm và sự cần thiết xây dựng phương pháp mới
Việc xác định dân số trong các tòa nhà chung cư, nhà chung cư hỗn hợp là một nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với công tác quy hoạch, phát triển nhà ở, tổ chức hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và quản lý phát triển đô thị. Vì vậy, phương pháp xác định dân số phải bảo đảm đồng thời ba yêu cầu: phù hợp với pháp luật về quy hoạch và xây dựng; phản ánh đúng năng lực hạ tầng của từng khu vực; đồng thời tạo điều kiện để thị trường nhà ở đáp ứng đa dạng nhu cầu thực tế của người dân.
Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh được ban hành nhằm cụ thể hóa Mục 4.2 QCVN 04:2021/BXD và kiểm soát dân số phù hợp với điều kiện thực tế về quy mô dân số, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội của Thành phố. Đây là mục tiêu cần thiết và cần tiếp tục được duy trì.
Tuy nhiên, phương pháp hiện hành chủ yếu sử dụng số lượng căn hộ, số phòng và diện tích căn hộ để quy đổi thành dân số. Cách tiếp cận này có ưu điểm là đơn giản, dễ áp dụng, nhưng có hạn chế căn bản là chưa phân biệt đầy đủ giữa dân số được xác định trong quy hoạch, dân số dự kiến của dự án, cơ cấu căn hộ và khả năng chịu tải thực tế của hệ thống hạ tầng.
Trong khi đó, một căn hộ không phải là một đơn vị dân số cố định. Cùng một diện tích căn hộ có thể được sử dụng bởi những quy mô hộ gia đình khác nhau; ngược lại, những căn hộ có diện tích khác nhau cũng có thể được sử dụng bởi cùng một số người. Vì vậy, nếu sử dụng diện tích căn hộ hoặc số căn hộ làm căn cứ quyết định trực tiếp dân số pháp lý của dự án thì có thể dẫn tới việc cơ cấu sản phẩm nhà ở bị chi phối bởi một công thức hành chính thay vì được quyết định chủ yếu bởi nhu cầu thực tế của người dân và điều kiện phát triển của khu vực.
Do đó, phương án thay thế cần giữ nguyên mục tiêu kiểm soát dân số và bảo đảm hạ tầng, nhưng thay đổi phương pháp theo hướng xác định dân số từ quy hoạch và năng lực hạ tầng, sau đó cho phép cơ cấu căn hộ được tổ chức linh hoạt trong giới hạn dân số đã được xác định.
Phương pháp này phù hợp với yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ, dữ liệu và chuyển đổi số trong quản trị theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng của phát triển, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng và thực thi chính sách.
Đồng thời, phương pháp này phù hợp với định hướng phát triển đô thị mới của Thành phố, trong đó quy hoạch cần được tổ chức thống nhất giữa sử dụng đất, giao thông, nhà ở, môi trường, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội; đặc biệt đối với các khu vực TOD và các cực phát triển mới.
Nguyên tắc pháp lý của phương pháp thay thế
Phương pháp mới cần được xây dựng trên nguyên tắc trước hết là tôn trọng chỉ tiêu dân số đã được xác định trong quy hoạch và quyết định/chấp thuận đầu tư theo thẩm quyền.
Dân số của dự án phải được xác định thống nhất trong quá trình lập, thẩm định và phê duyệt dự án. Việc xác định dân số ở bước thiết kế không được trở thành một căn cứ độc lập để làm thay đổi chỉ tiêu dân số đã được cơ quan có thẩm quyền xác định trong quy hoạch, trừ trường hợp pháp luật cho phép điều chỉnh quy hoạch hoặc điều chỉnh dự án.
Nguyên tắc thứ hai là dân số phải được xác định trong mối quan hệ với khả năng đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Đây chính là cơ sở để bảo đảm phương pháp của Thành phố phù hợp với mục tiêu và yêu cầu của QCVN 04:2021/BXD.
Nguyên tắc thứ ba là không sử dụng một hệ số người/căn hộ cố định hoặc một ngưỡng diện tích căn hộ như một hạn mức độc lập để quyết định dân số của dự án. Các hệ số nhân khẩu học, diện tích sử dụng căn hộ và cơ cấu phòng ở chỉ nên được sử dụng như thông số dự báo, kiểm tra và thiết kế hạ tầng.
Nguyên tắc thứ tư là bảo đảm sự linh hoạt của thị trường nhà ở. Trong phạm vi dân số được phê duyệt và các yêu cầu về hạ tầng, an toàn, chất lượng công trình, chủ đầu tư được lựa chọn cơ cấu căn hộ phù hợp với nhu cầu thị trường và đối tượng sử dụng.
Nguyên tắc thứ năm là phương pháp phải có khả năng cập nhật khi năng lực hạ tầng của khu vực thay đổi. Khi Thành phố đầu tư thêm metro, đường giao thông, trường học, bệnh viện, công viên, hệ thống cấp nước, thoát nước hoặc các công trình hạ tầng thiết yếu khác, năng lực phục vụ dân số của khu vực cũng cần được đánh giá và cập nhật tương ứng.
Xác định dân số theo ba cấp độ
Phương pháp mới nên phân biệt rõ ba cấp độ dân số nhằm tránh việc sử dụng một con số cho nhiều mục đích khác nhau.
Trước hết là dân số quy hoạch. Đây là quy mô dân số được xác định trong đồ án quy hoạch hoặc trong các quyết định, văn bản có thẩm quyền liên quan đến dự án. Đây là cơ sở pháp lý chính để xác định quy mô dân số của dự án.
Tiếp theo là dân số thiết kế. Đây là dân số được sử dụng để tính toán nhu cầu và quy mô của các hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, giao thông, cấp nước, thoát nước, xử lý chất thải, năng lượng và các nhu cầu thiết yếu khác. Dân số thiết kế phải phù hợp và không được làm giảm hoặc tăng tùy tiện dân số quy hoạch đã được xác định.
Cuối cùng là dân số thực tế vận hành. Đây là dân số hình thành trong quá trình công trình được đưa vào sử dụng. Dữ liệu vận hành thực tế có thể được sử dụng để kiểm tra, đánh giá chất lượng dự báo và cập nhật cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quy hoạch trong các giai đoạn tiếp theo.
Việc phân biệt ba cấp độ này cho phép Thành phố chuyển từ phương thức quản lý dựa trên một bảng quy đổi cố định sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu và kết quả thực tế.
Xác định dân số trên cơ sở sức chịu tải của khu vực
Dân số của một dự án không nên được xem xét độc lập với khu vực mà dự án nằm trong đó.
Trước khi xác định dân số của dự án mới, cơ quan quản lý cần xác định dân số hiện hữu, dân số đã được phân bổ cho các dự án đã được phê duyệt và khả năng tiếp nhận dân số bổ sung của khu vực theo quy hoạch.
Khả năng tiếp nhận dân số bổ sung phải được xem xét trên cơ sở các yếu tố chủ yếu gồm giao thông và giao thông công cộng, cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải, năng lực cung cấp điện, trường học, cơ sở y tế, công viên và không gian công cộng, thu gom và xử lý chất thải, phòng cháy chữa cháy và các hạ tầng thiết yếu khác theo tính chất của từng khu vực.
Theo đó, có thể xác định:
Dân số có thể tiếp nhận bổ sung của khu vực = Dân số tối đa theo quy hoạch – Dân số hiện hữu – Dân số đã được phê duyệt hoặc cam kết trong các dự án khác.
Con số này không phải là một “hạn mức dân số” được xác định tùy nghi mà phải xuất phát từ các chỉ tiêu quy hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt và được kiểm chứng bằng năng lực hạ tầng tương ứng.
Đối với trường hợp dân số theo quy hoạch cao hơn khả năng đáp ứng thực tế của hạ tầng, việc xử lý phải được thực hiện thông qua giải pháp đầu tư, nâng cấp hạ tầng hoặc điều chỉnh quy hoạch theo đúng thẩm quyền; không nên giải quyết bằng cách áp đặt một hệ số người/căn hộ để cắt giảm dân số một cách cơ học.
Cơ cấu căn hộ là biến số của thiết kế và thị trường
Sau khi dân số dự án được xác định, cơ cấu căn hộ cần được coi là một nội dung của phương án thiết kế và phát triển sản phẩm nhà ở.
Trong giới hạn dân số được phê duyệt, chủ đầu tư có thể đề xuất cơ cấu căn hộ phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường, bao gồm căn hộ có diện tích nhỏ, trung bình hoặc lớn, căn hộ cho hộ gia đình trẻ, người độc thân, gia đình nhiều thế hệ, người cao tuổi hoặc các nhóm đối tượng khác theo tính chất dự án.
Việc thay đổi cơ cấu diện tích căn hộ trong phạm vi dân số đã được xác định không nên tự động làm phát sinh một dân số mới.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với thị trường nhà ở. Nhà nước cần kiểm soát tổng dân số và chất lượng hạ tầng; doanh nghiệp cần được chủ động lựa chọn cách thức tổ chức không gian nhà ở để đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân.
Như vậy, cơ quan quản lý không phải xác định trước rằng một căn hộ 60 m² phải có hai người hoặc một căn hộ 90 m² phải có ba người. Những hệ số như vậy chỉ nên được sử dụng khi cần dự báo hoặc kiểm tra khả năng sử dụng và tải hạ tầng.
Hệ số người/căn hộ được chuyển từ “hạn mức” thành “tham số kiểm tra”
Việc bỏ cách tính cứng không có nghĩa là bỏ hoàn toàn các dữ liệu nhân khẩu học.
Các số liệu về quy mô hộ gia đình, số người/căn hộ, diện tích sử dụng bình quân/người, số người theo số phòng và các dữ liệu thống kê khác vẫn cần được sử dụng trong quá trình dự báo.
Tuy nhiên, vai trò của các số liệu này cần được thay đổi.
Chúng phải là tham số dự báo và kiểm tra, không phải là căn cứ duy nhất để xác định dân số pháp lý.
Khi thẩm định một dự án, cơ quan chuyên môn có thể sử dụng các mô hình nhân khẩu học và dữ liệu thống kê để đánh giá khả năng dân số thực tế có vượt quá dân số được phê duyệt hay không.
Nếu kết quả cho thấy phương án căn hộ có nguy cơ tạo ra dân số vượt quá giới hạn được xác định thì chủ đầu tư phải điều chỉnh phương án.
Ngược lại, nếu phương án vẫn bảo đảm dân số và hạ tầng trong giới hạn cho phép thì không nên từ chối chỉ vì diện tích căn hộ vượt qua một ngưỡng hành chính nhất định.
Cách tiếp cận này bảo đảm vừa có công cụ kiểm soát, vừa tránh tạo ra những động lực thiết kế căn hộ nhằm né các ngưỡng diện tích.
Đối với khu vực TOD và nơi có hạ tầng năng lực cao
Đối với các khu vực TOD, khu vực quanh nhà ga đường sắt đô thị, các trung tâm đô thị, khu vực có hệ thống giao thông công cộng năng lực cao hoặc các khu vực được xác định là cực tăng trưởng, phương pháp xác định dân số cần cho phép xem xét năng lực hạ tầng thực tế của từng khu vực.
Không nên áp dụng một hệ số dân số đồng nhất cho toàn Thành phố.
Khi một khu vực được đầu tư thêm hạ tầng giao thông công cộng, trường học, y tế, công viên và các công trình hạ tầng thiết yếu, khả năng tiếp nhận dân số của khu vực có thể tăng lên tương ứng nếu phù hợp với quy hoạch.
Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với quá trình phát triển TOD của Thành phố: nơi nào được đầu tư hạ tầng tốt hơn thì phải có khả năng khai thác hiệu quả hơn giá trị đất và khả năng phát triển đô thị trong giới hạn quy hoạch cho phép.
Nếu đầu tư hạ tầng nhưng không cho phép điều chỉnh mật độ và dân số phù hợp thì Thành phố sẽ không khai thác được đầy đủ hiệu quả của khoản đầu tư hạ tầng đó.
Xác định dân số đối với nhà chung cư hỗn hợp
Đối với nhà chung cư hỗn hợp, cần phân biệt rõ giữa dân số cư trú và người sử dụng công trình.
Dân số cư trú là cơ sở chính để xác định dân số nhà ở.
Tuy nhiên, đối với các chức năng thương mại, dịch vụ, văn phòng, giáo dục, lưu trú hoặc các chức năng khác, cần xác định thêm quy mô người sử dụng theo công năng và thời gian hoạt động để phục vụ việc tính toán giao thông, thang máy, bãi đỗ xe, cấp nước, thoát nước, phòng cháy chữa cháy và các hạ tầng có liên quan theo quy định pháp luật chuyên ngành.
Như vậy, đối với công trình hỗn hợp, không nên đồng nhất “dân số cư trú” với “tổng số người sử dụng công trình”.
Cách phân định này giúp việc tính toán hạ tầng chính xác hơn và phản ánh đúng đặc điểm hoạt động của các khu đô thị hiện đại.
Xây dựng cơ sở dữ liệu dân số và năng lực hạ tầng đô thị
Phương pháp mới cần được triển khai đồng thời với việc xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý dân số và hạ tầng đô thị.
Thành phố có thể từng bước tích hợp dữ liệu quy hoạch, dân cư, nhà ở, giấy phép xây dựng, giao thông, cấp nước, thoát nước, trường học, y tế, công viên và các công trình hạ tầng thiết yếu để hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ công tác thẩm định.
Khi một dự án được đề xuất, cơ quan quản lý có thể xác định ngay khu vực còn bao nhiêu khả năng tiếp nhận dân số, hạ tầng nào đang thiếu, hạ tầng nào còn dư năng lực và dự án cần bổ sung những công trình gì.
Đây là cách chuyển công tác quản lý từ việc kiểm tra thủ công từng chỉ tiêu sang quản lý dựa trên dữ liệu.
Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó dữ liệu và công nghệ được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực quản trị và phát triển.
Nguyên tắc tăng dân số phải đi cùng tăng năng lực hạ tầng
Một nguyên tắc quan trọng của phương pháp mới là khi muốn tăng dân số ở một khu vực vượt quá khả năng phục vụ hiện tại, phải xác định rõ giải pháp tăng năng lực hạ tầng tương ứng.
Việc tăng dân số không nên bị coi đơn thuần là một yếu tố gây quá tải.
Ngược lại, dân số có thể trở thành một nguồn lực để thúc đẩy đầu tư hạ tầng và phát triển đô thị, nếu được tổ chức trong một giới hạn phù hợp.
Trong trường hợp pháp luật cho phép, dự án có thể tham gia đầu tư hoặc đóng góp vào việc phát triển các công trình hạ tầng có liên quan theo quy hoạch và quy định về đầu tư, đất đai, xây dựng, tài chính và pháp luật chuyên ngành. Khi năng lực hạ tầng được nâng lên, việc điều chỉnh dân số phải được thực hiện theo đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật, không được tự động tăng dân số chỉ trên cơ sở chủ đầu tư đã đầu tư một công trình riêng lẻ.
Điều này bảo đảm hai nguyên tắc đồng thời: không phát triển dân số vượt quá khả năng phục vụ của đô thị và không dùng thiếu hạ tầng như một lý do cố định để ngăn cản phát triển.
Cơ chế cập nhật dân số phải gắn với điều chỉnh quy hoạch và năng lực hạ tầng
Dân số là một biến số phát triển đô thị, vì vậy phương pháp mới cần có cơ chế cập nhật.
Tuy nhiên, việc cập nhật phải tuân thủ đúng thẩm quyền.
Dân số đã được xác định trong quy hoạch không được tự động thay đổi chỉ vì dữ liệu mới xuất hiện. Khi có sự thay đổi đáng kể về dân số, hạ tầng hoặc định hướng phát triển, cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện việc rà soát, điều chỉnh quy hoạch hoặc điều chỉnh dự án theo đúng quy định pháp luật hiện hành.
Điều này bảo đảm nguyên tắc ổn định pháp lý cho doanh nghiệp, đồng thời cho phép Thành phố cập nhật quy hoạch khi điều kiện thực tế thay đổi.
Cơ chế chuyển tiếp
Khi ban hành quy định thay thế Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND, cần có điều khoản chuyển tiếp rõ ràng để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân và tránh gây xáo trộn đối với các dự án đang triển khai.
Đối với dự án đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt quy hoạch hoặc xác định dân số theo quy định pháp luật tại thời điểm quyết định được ban hành, việc xử lý phải tuân thủ quy định về hiệu lực và chuyển tiếp của văn bản quy phạm pháp luật, không áp dụng quy định mới theo hướng hồi tố làm phát sinh bất lợi cho chủ đầu tư nếu pháp luật không cho phép.
Đối với dự án đang lập quy hoạch, đang thẩm định hoặc chưa được xác định dân số, có thể áp dụng phương pháp mới kể từ thời điểm quy định thay thế có hiệu lực.
Cơ chế chuyển tiếp cần được quy định cụ thể ngay trong văn bản thay thế để bảo đảm tính minh bạch và thống nhất trong quá trình thực hiện.
Lộ trình thực hiện
Do phương pháp mới có tính chất chuyển đổi từ quản lý theo định mức sang quản lý theo dữ liệu và năng lực hạ tầng, Thành phố nên tổ chức thực hiện theo lộ trình.
Trước hết, cần rà soát toàn bộ các quy định pháp luật có liên quan, bao gồm pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn, xây dựng, nhà ở, đất đai, đầu tư, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, cũng như các quy định chuyên ngành về giao thông, cấp nước, thoát nước, giáo dục, y tế và môi trường.
Tiếp theo, Thành phố cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực hạ tầng và thử nghiệm phương pháp trên một số khu vực có điều kiện khác nhau, trong đó ưu tiên khu vực TOD, khu đô thị mới và khu vực đang tái cấu trúc.
Sau giai đoạn thí điểm, Thành phố đánh giá kết quả thực tế và hoàn thiện phương pháp trước khi áp dụng thống nhất.
Việc thí điểm cũng phù hợp với tinh thần đổi mới thể chế, ứng dụng khoa học và công nghệ và thử nghiệm những mô hình quản trị mới trước khi nhân rộng của Nghị quyết 57-NQ/TW.
Đề xuất cấu trúc quy định thay thế
Trên cơ sở các nguyên tắc nêu trên, quy định thay thế Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND có thể được xây dựng theo cấu trúc gồm các nội dung chính: phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng; nguyên tắc xác định dân số; dân số theo quy hoạch; phương pháp xác định khả năng tiếp nhận dân số của khu vực; xác định dân số dự án; nguyên tắc xác định dân số phục vụ thiết kế hạ tầng; cơ cấu căn hộ và việc sử dụng các tham số nhân khẩu học; quy định đối với nhà chung cư hỗn hợp; yêu cầu về dữ liệu và hồ sơ chứng minh năng lực hạ tầng; trách nhiệm của cơ quan quản lý và chủ đầu tư; cơ chế cập nhật, kiểm tra và giám sát; cùng các quy định chuyển tiếp.
Cách xây dựng này sẽ giúp văn bản tập trung vào nguyên tắc, tiêu chí và kết quả quản lý, hạn chế đưa quá nhiều thông số cứng về cơ cấu căn hộ vào văn bản quy phạm pháp luật.
Định hướng cốt lõi của phương pháp mới
Toàn bộ phương pháp có thể được xác lập trên một nguyên tắc pháp lý thống nhất:
“Dân số của dự án nhà chung cư, nhà chung cư hỗn hợp được xác định phù hợp với chỉ tiêu dân số của quy hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt và khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội tại khu vực. Cơ cấu, diện tích và số lượng căn hộ là các nội dung của phương án thiết kế và phát triển nhà ở, không được sử dụng làm căn cứ độc lập để làm thay đổi chỉ tiêu dân số đã được xác định theo quy hoạch. Việc điều chỉnh dân số thực hiện theo quy định của pháp luật về quy hoạch và pháp luật có liên quan.”
Đây nên là nguyên tắc trung tâm của văn bản thay thế.
Nó vừa bảo đảm quyền quản lý của Nhà nước, vừa tránh việc biến cơ cấu căn hộ thành một hạn mức hành chính; đồng thời bảo đảm rằng dân số luôn được đặt trong mối quan hệ với quy hoạch và năng lực hạ tầng.
XVI. Ý nghĩa đối với quá trình phát triển đô thị Thành phố Hồ Chí Minh
Phương pháp này không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật để thay thế bảng quy đổi dân số trong Quyết định 32. Đây là một bước chuyển về phương thức quản trị đô thị.
Trong phương thức cũ, cơ quan quản lý có xu hướng bắt đầu từ căn hộ để suy ra dân số.
Trong phương thức mới, cơ quan quản lý bắt đầu từ quy hoạch và năng lực của đô thị để xác định giới hạn dân số; sau đó thị trường và nhà đầu tư được quyền tổ chức cơ cấu nhà ở bên trong giới hạn đó.
Điều này phù hợp hơn với yêu cầu phát triển một Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều trung tâm, phát triển TOD, tăng hiệu quả sử dụng đất, nâng cao chất lượng hạ tầng và khai thác tốt hơn các nguồn lực đất đai, tài chính, công nghệ và dữ liệu.
Đồng thời, cách tiếp cận này đặt người dân vào vị trí trung tâm của chính sách nhà ở. Nhà nước không quyết định trước người dân phải sống trong căn hộ có diện tích bao nhiêu và một căn hộ phải có bao nhiêu người; Nhà nước bảo đảm rằng khi người dân sinh sống trong một khu vực thì hệ thống đô thị có đủ năng lực cung cấp các dịch vụ thiết yếu với chất lượng phù hợp.
Đó cũng là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW: đổi mới thể chế phải nhằm tạo ra không gian cho phát triển, sử dụng khoa học, công nghệ và dữ liệu để nâng cao năng lực quản trị, đồng thời giảm những rào cản hành chính không cần thiết đối với người dân và doanh nghiệp.
Trong bối cảnh Luật Phát triển đô thị mới của Thành phố được triển khai theo hướng phân quyền mạnh và nhấn mạnh sự tích hợp giữa quy hoạch, giao thông, sử dụng đất, nhà ở, môi trường, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, phương pháp xác định dân số cũng cần được đặt trong cùng một hệ thống quản trị phát triển đô thị thay vì được xem như một thủ tục kỹ thuật độc lập.
Phương án thay thế Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND cần được xây dựng theo hướng không bỏ kiểm soát dân số mà đổi mới phương thức kiểm soát dân số.
Thành phố vẫn phải xác định rõ dân số tối đa của từng khu vực và từng dự án; vẫn phải bảo đảm trường học, y tế, giao thông, cấp nước, thoát nước, môi trường và các hạ tầng thiết yếu; vẫn phải kiểm soát nguy cơ tập trung dân số quá mức.
Nhưng công cụ kiểm soát cần được chuyển từ “số căn hộ × số người quy định” sang “dân số theo quy hoạch × năng lực hạ tầng × sức chịu tải khu vực”.
Theo đó, Nhà nước xác định giới hạn phát triển và chất lượng hạ tầng; doanh nghiệp được quyền lựa chọn cơ cấu căn hộ; dữ liệu thực tế được sử dụng để kiểm tra và cập nhật; còn người dân là đối tượng cuối cùng được hưởng lợi từ một thị trường nhà ở đa dạng, một hạ tầng đô thị có năng lực và một môi trường sống có chất lượng.
Đây là phương án có khả năng đồng thời đáp ứng ba yêu cầu của Thành phố trong giai đoạn mới: bảo đảm kỷ cương quy hoạch, giải phóng nguồn lực phát triển và thúc đẩy đổi mới thể chế.
Vì vậy, kiến nghị Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xem xét bãi bỏ Quyết định số 32/2025/QĐ-UBND và giao cơ quan chuyên môn xây dựng quy định thay thế theo phương pháp nêu trên, bảo đảm phù hợp với QCVN 04:2021/BXD, pháp luật hiện hành về quy hoạch, xây dựng và phát triển đô thị, đồng thời phù hợp với yêu cầu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới.

THƯ KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT
Về việc nghiên cứu chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam, gắn kết gia đình, chăm lo đời sống người lao động, thúc đẩy du lịch và phát triển công nghiệp văn hóa
Kính gửi: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Tôi là Trương Nam Thuận, kiến trúc sư, tư vấn và thiết kế độc lập, đồng thời là người nghiên cứu, viết về quy hoạch đô thị, văn hóa, phát triển con người và những mô hình phát triển mới của Việt Nam.Tôi trân trọng gửi đến Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch một đề xuất mà theo tôi có thể mở ra một cách tiếp cận mới đối với việc tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam, không chỉ như một ngày kỷ niệm văn hóa, mà như một cơ chế phát triển đời sống xã hội, du lịch và công nghiệp văn hóa.
Tôi xin kiến nghị Bộ nghiên cứu chủ trương:
Chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành “Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam”, hoặc phát triển từ Ngày Văn hóa Việt Nam thành một “Mùa Văn hóa và Kỳ nghỉ Việt Nam”, trong đó khuyến khích các cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng tạo điều kiện để cán bộ, người lao động cùng gia đình tham gia các chương trình nghỉ dưỡng, du lịch và trải nghiệm văn hóa trong nước.
Đây không phải đề xuất đơn thuần về việc tăng thêm ngày nghỉ.
Mục tiêu là tổ chức lại cách xã hội sử dụng thời gian nghỉ, để một phần thời gian mà người dân được giải phóng khỏi công việc có thể trở thành thời gian phục hồi con người, gắn kết gia đình, trải nghiệm văn hóa, thúc đẩy du lịch và tạo ra thu nhập cho các cộng đồng địa phương.
1. Sự cần thiết của đề xuất
Trong đời sống hiện nay, khi có những ngày nghỉ lễ, một bộ phận lớn người dân thường lựa chọn ở nhà hoặc tham gia các hoạt động tiêu dùng, ăn uống, giải trí và gặp gỡ theo thói quen.Những hoạt động đó không phải đều tiêu cực. Con người cần nghỉ ngơi và giải trí.Tuy nhiên, nếu xã hội chỉ tạo thêm thời gian nghỉ mà không tạo ra những lựa chọn có chất lượng cho thời gian ấy, chúng ta có thể bỏ lỡ một nguồn lực rất lớn.Đó là thời gian sống của hàng chục triệu người dân.
Trong khi đó, Việt Nam đang có một hệ thống tài nguyên văn hóa, thiên nhiên, di sản, làng nghề, ẩm thực và cảnh quan rất lớn; ngành du lịch đang phát triển nhanh; các địa phương có nhu cầu mở rộng thị trường; doanh nghiệp có nhu cầu xây dựng chính sách phúc lợi và giữ chân người lao động; công nghiệp văn hóa cần những thị trường mới.
Những nguồn lực này hiện đang tồn tại tương đối phân tán.Tôi cho rằng Ngày Văn hóa Việt Nam có thể trở thành điểm kết nối các nguồn lực đó.
2. Đề xuất một cách hiểu mới về “Ngày Văn hóa Việt Nam”
Tôi kiến nghị không nên chỉ nhìn Ngày Văn hóa Việt Nam dưới góc độ một ngày tổ chức sự kiện.Có thể xây dựng ba tầng:Một ngày là biểu tượng.Một tuần là trải nghiệm.Một mùa là thị trường.Ngày Văn hóa Việt Nam là điểm khởi đầu để các địa phương và doanh nghiệp đồng loạt triển khai các chương trình văn hóa, du lịch, nghỉ dưỡng và trải nghiệm.Các chương trình có thể được kéo dài trong một hoặc nhiều tuần, thậm chí tạo thành một mùa hoạt động văn hóa – du lịch, giúp người dân lựa chọn thời gian phù hợp thay vì tập trung di chuyển vào một vài ngày cao điểm.
3. Đề xuất hình thành “Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam”
Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam cần được thiết kế khác với một chuyến du lịch thông thường.Một kỳ nghỉ tốt phải đồng thời tạo ra bốn giá trị:Phục hồi con người – gắn kết gia đình – trải nghiệm văn hóa – tạo giá trị kinh tế.Một gia đình không chỉ đến một khu nghỉ dưỡng để ăn, ngủ và vui chơi.Họ có thể được trải nghiệm một vùng đất, tìm hiểu lịch sử, tham quan di sản, thưởng thức nghệ thuật, tham gia lễ hội, trải nghiệm nông nghiệp, làng nghề, ẩm thực, thiên nhiên hoặc những hoạt động sáng tạo dành cho nhiều thế hệ.Mục tiêu là để sau kỳ nghỉ, gia đình có thêm ký ức chung, trẻ em có thêm hiểu biết về đất nước, người lao động được phục hồi và cộng đồng địa phương có thêm thu nhập.
4. Đề xuất đưa doanh nghiệp trở thành chủ thể của chương trình
Tôi kiến nghị Bộ nghiên cứu cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp, cơ quan và tổ chức xây dựng “Chương trình nghỉ dưỡng văn hóa và gia đình cho người lao động”.Doanh nghiệp có thể dành một phần ngân sách phúc lợi để hỗ trợ người lao động và gia đình tham gia các kỳ nghỉ văn hóa.
Không nhất thiết phải tổ chức cả doanh nghiệp đi cùng một thời điểm.Doanh nghiệp có thể phân bổ kỳ nghỉ theo nhiều đợt, cho phép người lao động lựa chọn điểm đến và thời gian phù hợp.Đặc biệt, cần khuyến khích chuyển từ mô hình “team-building” sang “family-building”.Một doanh nghiệp không chỉ gắn kết nhân viên với nhau mà còn có thể góp phần gắn kết người lao động với gia đình họ.Tôi cho rằng đây là một hướng rất đáng nghiên cứu trong chính sách phúc lợi doanh nghiệp và trách nhiệm xã hội.
5. Đề xuất hình thành “Gói kỳ nghỉ văn hóa cho người lao động”
Bộ có thể phối hợp với các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp du lịch, khu nghỉ dưỡng, công đoàn và hiệp hội để xây dựng một hệ thống các gói kỳ nghỉ có mức giá đa dạng.
Không để kỳ nghỉ văn hóa trở thành sản phẩm chỉ dành cho tầng lớp có thu nhập cao.Có thể có các nhóm sản phẩm dành cho:người lao động phổ thông;công nhân khu công nghiệp;cán bộ, công chức, viên chức;gia đình trẻ;gia đình nhiều thế hệ;người cao tuổi;trẻ em;người khuyết tật;nhóm lao động có đặc thù về thời gian.Điểm quan trọng là mọi tầng lớp đều có khả năng tiếp cận một kỳ nghỉ có chất lượng phù hợp với khả năng của mình.
6. Đề xuất xây dựng mạng lưới “Điểm đến Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam”
Các địa phương có thể đăng ký xây dựng những điểm đến đáp ứng một bộ tiêu chí chung.Không chỉ đánh giá bằng số lượng phòng khách sạn.Cần đánh giá cả:bản sắc văn hóa;cảnh quan;chất lượng môi trường;khả năng phục vụ gia đình;hoạt động dành cho trẻ em;hoạt động dành cho người cao tuổi;ẩm thực địa phương;nghệ thuật;làng nghề;di sản;thiên nhiên;không gian đi bộ;hoạt động thể chất;khả năng trải nghiệm cộng đồng;mức giá;an toàn;và chất lượng dịch vụ.Như vậy, một địa phương nhỏ cũng có thể tham gia nếu có một câu chuyện văn hóa đủ hấp dẫn.
7. Đưa công nghiệp văn hóa vào bên trong kỳ nghỉ
Tôi kiến nghị Bộ đặc biệt quan tâm đến điểm này.
Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam không nên chỉ là sản phẩm của ngành du lịch.Nó phải là một thị trường mới cho công nghiệp văn hóa.Trong mỗi kỳ nghỉ có thể có âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, kiến trúc, ẩm thực, điện ảnh, nhiếp ảnh, sách, thủ công mỹ nghệ, trò chơi, nội dung số, bảo tàng, triển lãm và các hoạt động sáng tạo.
Một nghệ nhân có thể tổ chức lớp trải nghiệm làm sản phẩm thủ công.Một nghệ sĩ có thể biểu diễn.Một đầu bếp có thể kể câu chuyện vùng đất thông qua món ăn.Một nhà thiết kế có thể xây dựng sản phẩm lưu niệm mới.Một cộng đồng có thể biến câu chuyện lịch sử của mình thành một hành trình trải nghiệm.Như vậy, văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn tạo ra thu nhập chính đáng cho người sáng tạo và cộng đồng.
8. Thúc đẩy du lịch nội địa và giảm tính mùa vụ
Chương trình này cũng có thể trở thành một công cụ phát triển thị trường du lịch nội địa.Thay vì hàng triệu người cùng đi vào một vài ngày lễ, doanh nghiệp và người lao động có thể lựa chọn nhiều thời điểm khác nhau.Điều đó giúp giảm áp lực lên giao thông và điểm đến trong những ngày cao điểm, đồng thời giúp các cơ sở lưu trú và dịch vụ có thị trường ổn định hơn.
Mục tiêu dài hạn là chuyển:du lịch mùa vụ thành du lịch quanh năm;điểm đến đại trà thành mạng lưới điểm đến;check-in thành trải nghiệm;nghỉ dưỡng đơn thuần thành nghỉ dưỡng văn hóa;khách du lịch thành những gia đình trải nghiệm đất nước.
9. Tạo một thị trường tiêu dùng mới nhưng lành mạnh hơn
Một kỳ nghỉ văn hóa cũng có thể thúc đẩy tiêu dùng, nhưng theo một hướng khác.Thay vì chủ yếu tiêu dùng hàng hóa vật chất, gia đình có thể tiêu dùng:thời gian;trải nghiệm;văn hóa;sức khỏe;ẩm thực;nghệ thuật;thiên nhiên;ký ức.Đây là sự chuyển dịch từ tiêu dùng vật chất sang tiêu dùng trải nghiệm và giá trị.Nó phù hợp với sự phát triển của tầng lớp trung lưu và sự gia tăng nhu cầu về chất lượng sống.
10. Tạo hình ảnh mới về Việt Nam
Tôi cho rằng đây cũng là một cơ hội để xây dựng hình ảnh quốc gia.
Một Việt Nam hấp dẫn không chỉ bởi cảnh quan và di sản, mà bởi cách người Việt Nam sống với gia đình, văn hóa và cộng đồng.Nếu một du khách quốc tế đến Việt Nam và nhìn thấy các gia đình Việt Nam cùng nhau đi du lịch, trẻ em trải nghiệm văn hóa, người cao tuổi đi cùng con cháu, cộng đồng địa phương sống được bằng bản sắc, nghệ nhân có thu nhập từ nghề, người lao động có những kỳ nghỉ chất lượng, đó sẽ là một hình ảnh rất đẹp về một Việt Nam hiện đại nhưng vẫn coi trọng gia đình và văn hóa.
Đó là một dạng sức mạnh mềm quốc gia.Việt Nam không chỉ được giới thiệu là một điểm đến đẹp.Việt Nam có thể được giới thiệu là một đất nước đáng sống, đáng trải nghiệm và đáng trở lại.
11. Đề xuất cơ chế phối hợp liên ngành
Để tránh biến chương trình thành một hoạt động đơn ngành, tôi kiến nghị nghiên cứu cơ chế phối hợp giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch với các cơ quan liên quan đến lao động, gia đình, giáo dục, giao thông, tài chính, công đoàn và chính quyền địa phương.
Trong đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có thể giữ vai trò kiến tạo về:nội dung văn hóa;tiêu chuẩn điểm đến;sản phẩm du lịch;kết nối doanh nghiệp;xây dựng thương hiệu;truyền thông;và đánh giá hiệu quả.Doanh nghiệp là chủ thể tổ chức và hỗ trợ người lao động.Địa phương là chủ thể cung cấp không gian và sản phẩm.Cộng đồng là chủ thể tạo ra bản sắc.Người dân và gia đình là chủ thể hưởng thụ.
12. Đề xuất thí điểm trước khi nhân rộng
Tôi kiến nghị Bộ không cần triển khai ngay trên quy mô toàn quốc.Có thể lựa chọn 5–7 địa phương đại diện cho các vùng văn hóa và sinh thái khác nhau để thí điểm.Mỗi địa phương xây dựng một mô hình “Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam” riêng, kết nối với doanh nghiệp và người lao động.
Có thể lựa chọn một số nhóm doanh nghiệp lớn, khu công nghiệp, cơ quan và tổ chức để tham gia thí điểm.
Sau 12 tháng có thể đánh giá:số người tham gia;số gia đình tham gia;mức chi tiêu;thời gian lưu trú;doanh thu du lịch;doanh thu của các sản phẩm văn hóa;số nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng được hưởng lợi;mức độ hài lòng của người lao động;mức độ gắn kết gia đình;tỷ lệ quay lại;tác động đến mùa vụ du lịch;và tác động truyền thông đối với hình ảnh địa phương, hình ảnh quốc gia.Nếu kết quả tích cực, có thể mở rộng thành chương trình quốc gia.
13. Đề xuất xây dựng một bộ tiêu chí mới về “kỳ nghỉ có giá trị”
Tôi kiến nghị Bộ nghiên cứu một bộ tiêu chí để phân biệt “kỳ nghỉ đơn thuần” và “kỳ nghỉ có giá trị”.Một kỳ nghỉ có giá trị không chỉ được đánh giá bằng số tiền khách chi tiêu.Cần xem xét liệu kỳ nghỉ có:giúp con người phục hồi;tạo thời gian cho gia đình;tạo trải nghiệm văn hóa;giúp trẻ em hiểu hơn về đất nước;tạo thu nhập cho cộng đồng;tạo thị trường cho nghệ sĩ, nghệ nhân;bảo vệ môi trường;bảo tồn bản sắc;và tạo ra sự hài lòng thực sự cho người tham gia hay không.Đây có thể trở thành một chuẩn mới cho phát triển du lịch Việt Nam.
14. Một hệ giá trị mới cho xã hội
Điều tôi kỳ vọng nhất từ đề xuất này không phải chỉ là tăng doanh thu du lịch.Đó là khả năng góp phần hình thành một hệ giá trị mới.Con người không chỉ làm việc để kiếm tiền.Họ làm việc để có một cuộc sống tốt hơn.Doanh nghiệp không chỉ tạo ra lợi nhuận.Doanh nghiệp còn có trách nhiệm tạo điều kiện để con người sống tốt.Gia đình không chỉ là nơi trở về sau công việc.Gia đình phải có thời gian để cùng nhau sống và tạo ra ký ức.Du lịch không chỉ là tiêu tiền ở một nơi khác.Du lịch là cách con người hiểu đất nước và hiểu nhau hơn.Văn hóa không chỉ là thứ cần bảo tồn.Văn hóa có thể trở thành nguồn lực tạo sinh kế và phát triển.Và nghỉ ngơi không phải là thời gian bị mất đi.Nghỉ ngơi đúng cách là một hình thức đầu tư vào con người.
15. Kiến nghị Bộ nghiên cứu và cho phép triển khai một chương trình thí điểm
Từ những phân tích trên, tôi trân trọng kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét:Một là, nghiên cứu đề xuất chính sách chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành một chương trình “Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam” hoặc “Mùa Văn hóa và Kỳ nghỉ Việt Nam”.Hai là, nghiên cứu cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp, cơ quan và tổ chức sử dụng nguồn lực phúc lợi để hỗ trợ cán bộ, người lao động và gia đình tham gia các kỳ nghỉ văn hóa trong nước.Ba là, xây dựng mạng lưới điểm đến và sản phẩm “Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam” có tiêu chuẩn về văn hóa, du lịch, môi trường, gia đình, trải nghiệm và khả năng tiếp cận.
Bốn là, kết nối chương trình với chiến lược phát triển du lịch nội địa và công nghiệp văn hóa, tạo thị trường cho nghệ sĩ, nghệ nhân, cộng đồng địa phương và doanh nghiệp sáng tạo.Năm là, nghiên cứu cơ chế xã hội hóa, trong đó Nhà nước kiến tạo thị trường và tiêu chuẩn, doanh nghiệp tổ chức, cộng đồng cung cấp giá trị và người dân là chủ thể hưởng thụ.Sáu là, lựa chọn một số địa phương và doanh nghiệp để triển khai thí điểm, đánh giá bằng những chỉ số cụ thể về kinh tế, xã hội, văn hóa và chất lượng sống.Bảy là, sau giai đoạn thí điểm, nếu có hiệu quả, nghiên cứu mở rộng thành một chương trình quốc gia có thương hiệu thống nhất.
Kính thưa Bộ,
Tôi cho rằng Việt Nam đang đứng trước một cơ hội rất đặc biệt: chúng ta không chỉ cần tạo ra nhiều hơn của cải vật chất, mà cần học cách chuyển hóa của cải thành chất lượng sống.Hàng chục triệu người lao động tạo ra giá trị cho nền kinh tế mỗi ngày. Họ xứng đáng không chỉ có thu nhập mà còn có thời gian để nghỉ ngơi, đưa gia đình đi khám phá đất nước, trải nghiệm văn hóa và tận hưởng những thành quả do chính họ tạo ra.
Nếu được tổ chức tốt, một kỳ nghỉ của một gia đình có thể đồng thời trở thành doanh thu của một doanh nghiệp du lịch, thu nhập của một nghệ nhân, sinh kế của một cộng đồng, thị trường của một sản phẩm văn hóa, nguồn thu của một địa phương và một ký ức đẹp của một đứa trẻ.
Một chính sách nhưng tạo ra nhiều tầng giá trị.
Đó chính là điều tôi mong muốn được đề xuất với Bộ.Tôi tin rằng một trong những hình ảnh đẹp nhất của một Việt Nam phát triển không phải chỉ là những thành phố hiện đại hay những công trình lớn, mà là hình ảnh một gia đình Việt Nam có thể cùng nhau rời khỏi công việc, trở về với thiên nhiên, gặp gỡ cộng đồng, trải nghiệm văn hóa, hiểu hơn về đất nước và trở về nhà với nhiều năng lượng hơn, nhiều câu chuyện hơn và gần nhau hơn.
Khi đó, Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ không chỉ là ngày chúng ta nói về văn hóa. Đó sẽ là thời gian người Việt Nam thực sự sống trong văn hóa.Tôi trân trọng đề nghị Bộ xem xét ý tưởng này như một đề xuất chính sách liên ngành về văn hóa – gia đình – người lao động – du lịch – công nghiệp văn hóa – chất lượng sống, đồng thời rất mong có cơ hội được trình bày cụ thể hơn về mô hình, cơ chế triển khai và phương án thí điểm nếu Bộ quan tâm.
Từ ngày nghỉ đến kỳ nghỉ có giá trị: Chiến lược chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành động lực gắn kết gia đình, phục hồi con người và phát triển du lịch bản sắcTrong quá trình phát triển của một xã hội hiện đại, thời gian nghỉ ngơi không còn là phần thời gian nằm ngoài nền kinh tế. Nó ngày càng trở thành một nguồn lực quan trọng để tái tạo con người, phục hồi sức khỏe, củng cố gia đình, phát triển văn hóa và tạo ra những thị trường kinh tế mới. Vì vậy, khi đặt vấn đề xây dựng và tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam, cần tránh cách tiếp cận đơn giản coi đây là thêm một ngày nghỉ hoặc thêm một ngày lễ hội. Điều quan trọng hơn là phải trả lời câu hỏi: chúng ta sẽ làm gì với thời gian mà xã hội được giải phóng khỏi công việc?
Nếu chỉ đơn thuần có thêm một ngày nghỉ ở nhà, một bộ phận người dân rất dễ sử dụng khoảng thời gian đó theo những thói quen sẵn có: ngủ nghỉ, ăn uống, xem truyền hình, sử dụng mạng xã hội, tụ tập hoặc nhậu nhẹt. Những hoạt động ấy có thể giúp con người thư giãn nhất thời, nhưng không nhất thiết tạo ra sự phục hồi sâu sắc, không chắc làm gia đình gắn kết hơn và cũng không tạo ra nhiều giá trị văn hóa hay kinh tế cho cộng đồng.Vấn đề vì vậy không phải là người dân nghỉ ít hay nhiều, mà là xã hội đã tổ chức thời gian nghỉ của con người như thế nào.Một ngày nghỉ có thể chỉ là thời gian không làm việc. Nhưng một kỳ nghỉ có giá trị phải là thời gian con người được sống khác đi.Đây là cơ sở để đề xuất chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành một hệ sinh thái kỳ nghỉ văn hóa, trong đó du lịch, nghỉ dưỡng, gia đình, văn hóa, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương cùng tham gia tạo ra giá trị.
Nghỉ ngơi không chỉ để không làm việc
Trong xã hội công nghiệp, nghỉ ngơi thường được hiểu là trạng thái đối lập với lao động. Làm việc là tạo ra giá trị, còn nghỉ ngơi là dừng lại.Nhưng trong nền kinh tế tri thức và sáng tạo, cách hiểu này không còn đầy đủ.Con người chỉ có thể duy trì năng suất, khả năng sáng tạo và sức khỏe tinh thần nếu có thời gian phục hồi. Gia đình cũng chỉ có thể duy trì sự gắn kết nếu các thành viên có thời gian thực sự dành cho nhau. Trẻ em cần những trải nghiệm ngoài trường học. Người lớn cần thoát khỏi nhịp sống công việc. Người cao tuổi cần được kết nối với con cháu.
Do đó, nghỉ ngơi chính là một quá trình tái tạo nguồn lực con người.Nếu một ngày nghỉ chỉ khiến con người ngủ thêm vài giờ rồi tiếp tục quay lại nhịp sống cũ, giá trị của nó tương đối hạn chế. Nhưng nếu kỳ nghỉ giúp con người khỏe hơn, vui hơn, hiểu nhau hơn, có thêm ký ức chung và có thêm trải nghiệm văn hóa, thì đó là một khoản đầu tư vào chất lượng cuộc sống.
Đây là lý do cần chuyển từ tư duy “cho người dân nghỉ” sang tư duy “tạo điều kiện để người dân có một kỳ nghỉ có giá trị”.
Khoảng trống lớn nhất là thời gian chung của gia đình
Một trong những vấn đề đáng quan tâm của đời sống hiện đại là sự suy giảm của thời gian gia đình.Các thành viên trong một gia đình có thể sống chung dưới một mái nhà nhưng lại có những lịch trình khác nhau. Cha mẹ đi làm, con đi học, ông bà có nhịp sống riêng. Khi có thời gian rảnh, mỗi người lại có một thiết bị điện tử và một thế giới riêng.
Vì vậy, điều xã hội cần khôi phục không đơn thuần là “thời gian nghỉ”, mà là thời gian sống chung có chất lượng.Một kỳ nghỉ văn hóa có thể tạo ra điều mà đời sống thường nhật khó tạo ra: cả gia đình cùng bước ra khỏi môi trường quen thuộc, cùng đi đến một nơi khác, cùng ăn một bữa ăn, cùng khám phá, cùng trò chuyện và cùng trải nghiệm.Một đứa trẻ có thể lần đầu tiên nhìn thấy biển cùng cha mẹ. Một người con có thể đưa cha mẹ trở lại quê hương. Một ông bà có thể kể cho cháu nghe về nơi mình sinh ra. Một gia đình có thể cùng nhau khám phá một làng nghề, một di sản, một khu sinh thái hoặc một thành phố mới.Những trải nghiệm đó tạo nên ký ức chung.Và ký ức chung chính là một trong những nền tảng vô hình nhưng bền vững nhất của gia đình.
Không thể để ngày nghỉ trở thành thời gian tiêu dùng thụ động
Đây là điểm cần được nhìn nhận rất thẳng thắn.Nếu nhà nước chỉ quy định thêm ngày nghỉ mà không hình thành các sản phẩm và không gian để người dân sử dụng thời gian ấy có ý nghĩa, thị trường sẽ tự động lấp đầy khoảng trống bằng những hình thức tiêu dùng quen thuộc.Ăn uống, mua sắm, giải trí, tụ tập và nhậu nhẹt có thể trở thành những hoạt động chính của kỳ nghỉ.Không thể coi tất cả những hoạt động ấy là xấu. Con người cần vui chơi, gặp gỡ và giải trí. Nhưng nếu đó là lựa chọn chủ yếu của hàng triệu gia đình thì chúng ta đang bỏ lỡ một cơ hội rất lớn để nâng cao chất lượng đời sống xã hội.
Một kỳ nghỉ tốt cần tạo ra nhiều lựa chọn sống khác nhau.
Người dân có thể nghỉ dưỡng trong thiên nhiên. Có thể về quê. Có thể đi biển. Có thể khám phá di sản. Có thể tham gia lễ hội. Có thể học nghề thủ công. Có thể trải nghiệm nông nghiệp. Có thể thưởng thức nghệ thuật. Có thể đi bộ, đạp xe, đọc sách, thiền, chăm sóc sức khỏe hoặc đơn giản là sống chậm lại.Điều quan trọng là xã hội phải tạo ra một hệ sinh thái đủ hấp dẫn để những lựa chọn tích cực ấy trở nên dễ tiếp cận và thuận tiện.
Doanh nghiệp phải trở thành chủ thể tổ chức kỳ nghỉ cho người lao động
Đây là một trong những đột phá quan trọng nhất.Không nên chỉ trông chờ mỗi gia đình tự tổ chức kỳ nghỉ. Nhiều người lao động có thu nhập hạn chế, thiếu thông tin, thiếu thời gian chuẩn bị hoặc không có khả năng tự xây dựng một chương trình nghỉ dưỡng phù hợp.Doanh nghiệp có thể trở thành cầu nối.Các công ty, cơ quan và tổ chức có thể xây dựng chính sách nghỉ dưỡng văn hóa và gia đình như một bộ phận của phúc lợi người lao động.Thay vì chỉ tổ chức một chuyến du lịch tập thể cho nhân viên, doanh nghiệp có thể hỗ trợ người lao động đưa cả gia đình tham gia kỳ nghỉ. Công ty có thể cung cấp một khoản hỗ trợ, một gói nghỉ dưỡng hoặc một ngân sách phúc lợi để người lao động lựa chọn thời gian và điểm đến.
Đặc biệt, không nhất thiết toàn bộ công ty phải nghỉ cùng một lúc.
Doanh nghiệp có thể phân bổ kỳ nghỉ theo nhiều đợt, liên kết với nhiều điểm đến khác nhau và khuyến khích người lao động lựa chọn những thời điểm ít cao điểm.Khi đó, một khoản chi phúc lợi của doanh nghiệp trở thành một dòng tiền đi vào nền kinh tế du lịch.Người lao động được nghỉ.Gia đình được gắn kết.Doanh nghiệp có một lực lượng lao động khỏe mạnh và gắn bó hơn.Du lịch có thị trường ổn định hơn.Địa phương có thêm thu nhập.Đó là một chuỗi giá trị rất đáng để xây dựng.
Từ team-building sang family-building
Các doanh nghiệp lâu nay đã quen với khái niệm team-building. Nhưng trong một giai đoạn mới, có thể cần mở rộng khái niệm này thành family-building.Bởi một người lao động không thể tách khỏi gia đình của họ.Nếu doanh nghiệp muốn người lao động gắn bó lâu dài, doanh nghiệp cần hiểu rằng gia đình là một phần quan trọng của đời sống người lao động. Một chính sách phúc lợi giúp gia đình có thời gian bên nhau có thể tạo ra sự gắn kết sâu sắc hơn rất nhiều so với những hoạt động nội bộ ngắn hạn.Doanh nghiệp có thể xây dựng “Tuần lễ gia đình”, “Kỳ nghỉ gia đình”, “Tháng văn hóa gia đình” hoặc các chương trình nghỉ dưỡng dành cho người lao động và người thân.
Từ đây, văn hóa doanh nghiệp cũng được mở rộng.Doanh nghiệp không chỉ xây dựng mối quan hệ giữa nhân viên với tổ chức, mà xây dựng một môi trường trong đó công việc không đối lập với gia đình.
Kỳ nghỉ văn hóa phải có nội dung
Nếu chỉ đưa người dân đến một khu nghỉ dưỡng, đó mới là du lịch nghỉ dưỡng.Nếu đưa văn hóa vào kỳ nghỉ, chúng ta mới có thể tạo ra một sản phẩm văn hóa thực sự.
Mỗi điểm đến cần có câu chuyện riêng.Một khu nghỉ dưỡng ở miền núi có thể kể câu chuyện về thiên nhiên, cộng đồng và nghề thủ công. Một điểm đến ven biển có thể gắn với văn hóa biển. Một vùng nông nghiệp có thể xây dựng trải nghiệm mùa vụ, ẩm thực và đời sống nông dân. Một đô thị di sản có thể trở thành không gian trải nghiệm kiến trúc, lịch sử, âm nhạc và nghệ thuật.Như vậy, người dân không chỉ “đi đến một nơi”.
Họ sống trong câu chuyện của nơi đó.Đây là nền tảng để chuyển du lịch từ tiêu dùng cảnh quan sang tiêu dùng trải nghiệm và từ tiêu dùng trải nghiệm sang du lịch bản sắc.
Công nghiệp văn hóa sẽ có một thị trường mới
Nếu hàng triệu người cùng tham gia các kỳ nghỉ văn hóa, nhu cầu đối với các sản phẩm văn hóa sẽ tăng lên rất lớn.
Nhu cầu về nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, ẩm thực, thủ công, thiết kế, kiến trúc, nội dung số, bảo tàng, triển lãm, hướng dẫn trải nghiệm, lễ hội và các hoạt động sáng tạo sẽ tăng theo.Đây chính là nơi công nghiệp văn hóa có thể bước ra khỏi không gian truyền thống và đi vào đời sống.
Một nghệ nhân có thể kiếm sống từ một workshop dành cho gia đình.Một nghệ sĩ có thể biểu diễn trong khu nghỉ dưỡng.Một nhà thiết kế có thể xây dựng sản phẩm văn hóa địa phương.Một đầu bếp có thể kể câu chuyện vùng đất thông qua ẩm thực.Một kiến trúc sư có thể thiết kế không gian nghỉ dưỡng gắn với bản sắc địa phương.Một cộng đồng có thể biến di sản của mình thành trải nghiệm có giá trị.Văn hóa vì thế không còn chỉ là thứ cần bảo tồn.Văn hóa trở thành nguồn lực để tạo sinh kế và phát triển kinh tế.Mỗi kỳ nghỉ phải tạo ra giá trị cho cả nơi đến và người đi
Một chiến lược tốt không thể chỉ tập trung vào người đi du lịch.Nó phải tạo ra lợi ích cho cả cộng đồng tiếp nhận.Nếu một gia đình đến một vùng quê, tiền họ chi tiêu cần được phân bổ vào nhiều lớp của nền kinh tế địa phương: lưu trú, ăn uống, vận chuyển, nông sản, thủ công, nghệ thuật, hướng dẫn, trải nghiệm và dịch vụ.Khi đó, người dân địa phương không chỉ đứng bên ngoài nhìn khách du lịch đến.
Họ trở thành chủ thể của nền kinh tế văn hóa.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với những vùng có tài nguyên văn hóa phong phú nhưng chưa có điều kiện phát triển những dự án du lịch quy mô lớn.Một làng nghề nhỏ vẫn có thể tham gia. Một hộ gia đình vẫn có thể tham gia. Một nghệ nhân vẫn có thể tham gia. Một trang trại vẫn có thể tham gia.
Kỳ nghỉ văn hóa vì thế có khả năng phân bổ lợi ích du lịch rộng hơn và công bằng hơn.
Từ Ngày Văn hóa đến “Mùa Văn hóa”
Vì vậy, Ngày Văn hóa Việt Nam không nên chỉ được tổ chức trong một ngày.Một ngày có thể là biểu tượng.Nhưng một kỳ nghỉ mới tạo ra trải nghiệm.Một tuần mới tạo ra thị trường.Và một mùa văn hóa mới có khả năng tạo ra một hệ sinh thái kinh tế.Có thể hình thành một “Mùa Văn hóa Việt Nam”, trong đó các ngày văn hóa và ngày nghỉ lễ trở thành những điểm kích hoạt để các địa phương, doanh nghiệp, khu nghỉ dưỡng, cộng đồng và các tổ chức văn hóa đồng loạt đưa ra những chương trình phù hợp.
Người dân không cần phải đi cùng một thời điểm.Các doanh nghiệp có thể phân bổ lịch nghỉ.Các địa phương có thể tổ chức các chủ đề khác nhau.Các khu nghỉ dưỡng có thể phát triển sản phẩm cho từng nhóm gia đình.Các doanh nghiệp văn hóa có thể xây dựng nội dung theo từng mùa.
Nhờ vậy, áp lực tập trung vào một vài ngày cao điểm cũng được giảm xuống, trong khi thị trường du lịch được kéo dài hơn.
Một chiến lược phát triển con người chứ không chỉ phát triển du lịch
Điểm cốt lõi của đề xuất này phải được giữ rất rõ: du lịch chỉ là một phương tiện; con người và gia đình mới là mục tiêu.Nếu chỉ nhằm tăng lượng khách du lịch, chúng ta có thể tổ chức rất nhiều lễ hội nhưng chưa chắc làm cho xã hội tốt hơn.Nếu mục tiêu là phục hồi con người, chúng ta sẽ thiết kế kỳ nghỉ khác.Nếu mục tiêu là gắn kết gia đình, chúng ta sẽ thiết kế chương trình khác.Nếu mục tiêu là giúp trẻ em hiểu quê hương, chúng ta sẽ đưa giáo dục văn hóa vào kỳ nghỉ.Nếu mục tiêu là tạo sinh kế cho cộng đồng, chúng ta sẽ thiết kế chuỗi giá trị khác.Nếu mục tiêu là phát triển công nghiệp văn hóa, chúng ta sẽ tạo thị trường cho nghệ sĩ, nghệ nhân và người sáng tạo.Đó là lý do kỳ nghỉ văn hóa phải được coi là một chính sách liên ngành, nằm ở giao điểm giữa văn hóa, du lịch, lao động, gia đình, giáo dục, y tế, doanh nghiệp và phát triển địa phương.
Mục tiêu cuối cùng: làm cho thời gian nghỉ trở thành thời gian sống có giá trị
Một quốc gia phát triển không chỉ là quốc gia có nhiều người làm việc.Đó phải là quốc gia biết tổ chức để con người sống tốt sau khi làm việc.Nếu mỗi ngày nghỉ chỉ là một khoảng trống trong lịch làm việc, chúng ta mới chỉ giảm thời gian lao động.Nhưng nếu mỗi kỳ nghỉ trở thành thời gian để con người hồi phục, gia đình gần nhau hơn, trẻ em hiểu hơn về đất nước, người lao động được chăm sóc tốt hơn, doanh nghiệp xây dựng được văn hóa nhân văn hơn, cộng đồng địa phương có thêm sinh kế và văn hóa có thêm thị trường, thì chúng ta đã biến thời gian nghỉ thành một nguồn lực phát triển.
Đó chính là hướng đi cần có đối với Ngày Văn hóa Việt Nam.Không phải tạo thêm một ngày để người dân nghỉ ở nhà.Không phải tạo thêm một lễ hội để người dân đến xem.Mà là tạo ra những kỳ nghỉ để người dân được sống cùng nhau.Để người lao động có thể đưa gia đình đi nghỉ.Để cha mẹ có thêm thời gian với con.Để ông bà có thể kể chuyện cho cháu.Để trẻ em được khám phá đất nước.Để người dân hiểu hơn về những vùng đất mình chưa từng biết.Để nghệ nhân có thêm người nghe câu chuyện của mình.Để cộng đồng địa phương có thêm thu nhập.Để doanh nghiệp có thêm một cách chăm sóc người lao động.
Và để văn hóa không chỉ được bảo tồn trong những thiết chế văn hóa, mà được sống trong chính những ngày nghỉ của hàng triệu gia đình Việt Nam.
Khi đó, Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ không còn là một ngày được đánh dấu trên lịch.
Nó trở thành một cơ chế để xã hội định kỳ dừng lại, trở về với gia đình, trở về với cộng đồng, trở về với văn hóa và tái tạo chính con người.Đó mới là giá trị sâu sắc nhất của một kỳ nghỉ trong một xã hội phát triển.
Chiến lược kỳ nghỉ văn hóa: Tạo giá trị đồng thời cho gia đình, doanh nghiệp, du lịch, tiêu dùng và hình ảnh quốc gia
Ý tưởng chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành những kỳ nghỉ văn hóa có một giá trị rất lớn ở chỗ nó không chỉ tạo thêm một hoạt động văn hóa, mà có thể tạo ra một cơ chế phát triển mới, nơi thời gian nghỉ của hàng triệu người được chuyển hóa thành giá trị cho gia đình, doanh nghiệp, du lịch, công nghiệp văn hóa, tiêu dùng và hình ảnh quốc gia.
Điểm quan trọng nhất là phải thay đổi cách nhìn. Nếu chỉ coi đây là một chính sách tăng ngày nghỉ, lợi ích sẽ tương đối hạn chế. Nhưng nếu coi đó là một chính sách tổ chức lại thời gian sống của xã hội, thì quy mô tác động sẽ hoàn toàn khác.
Năm 2025, Việt Nam đã phục vụ khoảng 137 triệu lượt khách nội địa và đạt tổng thu du lịch khoảng 1 triệu tỷ đồng; khu vực dịch vụ cũng tăng trưởng mạnh, trong đó bán buôn bán lẻ, vận tải, lưu trú và ăn uống đều hưởng lợi. Điều đó cho thấy thị trường du lịch và tiêu dùng trải nghiệm đã đủ lớn để một chính sách về kỳ nghỉ văn hóa có thể tạo ra hiệu ứng kinh tế đáng kể.
Nhưng điều quan trọng hơn những con số đó là: chúng ta có thể làm cho mỗi đồng chi tiêu trong kỳ nghỉ tạo ra nhiều giá trị xã hội hơn.
Từ một ngày nghỉ thành một chuỗi giá trị
Nếu một người nghỉ ở nhà, phần lớn giá trị kinh tế của thời gian nghỉ chỉ phát sinh ở mức tiêu dùng sinh hoạt thông thường. Nhưng nếu một gia đình đi nghỉ, dòng tiền bắt đầu được phân bổ rộng hơn: vận tải, lưu trú, ăn uống, vui chơi, văn hóa, nghệ thuật, mua sắm, nông sản, thủ công, dịch vụ địa phương và trải nghiệm.
Một kỳ nghỉ vì thế không chỉ là việc một gia đình tiêu tiền.
Nó là một cơ chế đưa tiền từ thu nhập của hộ gia đình đi vào nhiều lớp của nền kinh tế.
Nếu thiết kế kỳ nghỉ gắn với văn hóa bản địa, dòng tiền còn có thể đi sâu hơn tới cộng đồng. Một gia đình ở homestay, ăn đặc sản địa phương, mua sản phẩm làng nghề, tham dự một chương trình nghệ thuật, thuê hướng dẫn viên địa phương hay tham gia một trải nghiệm nông nghiệp đều đang đưa một phần chi tiêu của mình trực tiếp vào nền kinh tế của nơi đến.
Như vậy, thay vì tiêu dùng tập trung vào trung tâm thương mại hay một vài chuỗi dịch vụ lớn, tiêu dùng kỳ nghỉ có thể trở thành một công cụ phân phối thu nhập theo lãnh thổ.
Đây là một giá trị kinh tế rất lớn.
Lợi ích đối với người lao động: nghỉ ngơi trở thành một dạng phúc lợi
Người lao động là đối tượng hưởng lợi trực tiếp nhất.
Nhưng lợi ích không chỉ nằm ở việc họ được nghỉ thêm. Giá trị lớn hơn là họ có cơ hội sử dụng thời gian đó để phục hồi thể chất, tinh thần và quan hệ gia đình.
Nếu doanh nghiệp hỗ trợ người lao động tham gia các kỳ nghỉ văn hóa cùng gia đình, một khoản chi phúc lợi sẽ tạo ra nhiều tầng giá trị: sức khỏe tốt hơn, tinh thần tốt hơn, gia đình gắn kết hơn và sự gắn bó với doanh nghiệp được củng cố.
Đây là một cách tiếp cận mới về nguồn nhân lực.
Doanh nghiệp không chỉ trả lương cho thời gian làm việc, mà còn đầu tư vào khả năng tái tạo sức lao động.
Đặc biệt với những ngành có cường độ lao động cao, áp lực lớn hoặc yêu cầu sáng tạo, việc phục hồi con người không phải là chi phí phụ. Nó là một phần của năng suất dài hạn.
Vì vậy, có thể hình thành một chuẩn mới về phúc lợi doanh nghiệp: doanh nghiệp tốt không chỉ trả lương tốt mà còn tạo điều kiện để người lao động có một đời sống tốt.
Lợi ích đối với gia đình: tạo ra “vốn gắn kết”
Đây có lẽ là giá trị xã hội sâu sắc nhất.
Gia đình hiện đại thiếu không phải lúc nào cũng thiếu tiền, mà thường thiếu thời gian chung.
Cha mẹ và con cái có thể sống cùng nhau nhưng ít có những trải nghiệm chung đủ sâu. Một kỳ nghỉ văn hóa tạo ra một khoảng thời gian mà các thành viên cùng bước ra khỏi nhịp sống thường nhật.
Đi cùng nhau. Ăn cùng nhau. Khám phá cùng nhau. Trải nghiệm cùng nhau. Và quan trọng nhất là có những ký ức chung.
Một gia đình có nhiều ký ức chung sẽ có nhiều câu chuyện để kể, nhiều điểm kết nối và nhiều cảm xúc chung hơn.
Do đó, kỳ nghỉ văn hóa có thể được nhìn như một dạng hạ tầng xã hội mềm của gia đình.
Nhà nước không thể tạo ra tình cảm gia đình bằng mệnh lệnh hành chính. Nhưng có thể tạo ra điều kiện để gia đình có thời gian và không gian gặp nhau.
Lợi ích đối với doanh nghiệp: biến phúc lợi thành năng lực cạnh tranh
Doanh nghiệp cũng là một bên hưởng lợi rất rõ.
Trong nền kinh tế mà nhân lực chất lượng cao ngày càng quan trọng, khả năng thu hút và giữ chân người lao động không chỉ phụ thuộc vào tiền lương.
Môi trường làm việc, văn hóa doanh nghiệp, sức khỏe, sự cân bằng cuộc sống và chất lượng phúc lợi ngày càng trở thành yếu tố cạnh tranh.
Nếu doanh nghiệp có chính sách hỗ trợ kỳ nghỉ gia đình, điều đó tạo ra một hình ảnh rất khác về tổ chức.
Doanh nghiệp không chỉ nói rằng con người là trung tâm.
Doanh nghiệp thực sự đầu tư vào cuộc sống của con người.
Đây có thể trở thành một tiêu chí mới trong đánh giá văn hóa doanh nghiệp, trách nhiệm xã hội và thương hiệu nhà tuyển dụng.
Từ “employee benefits” có thể phát triển thành một khái niệm rộng hơn: family benefits – phúc lợi gia đình.
Lợi ích đối với ngành du lịch: tạo một thị trường ổn định và quanh năm
Đối với du lịch, đây là một chiến lược kích cầu có tính cấu trúc chứ không chỉ là kích cầu ngắn hạn.
Hiện nay, một trong những vấn đề của du lịch là tính mùa vụ. Vào những ngày lễ lớn, các điểm đến có thể quá tải, trong khi những giai đoạn khác lại thiếu khách.
Nếu doanh nghiệp được khuyến khích tổ chức kỳ nghỉ gia đình theo nhiều đợt, người lao động có quyền lựa chọn thời gian và địa phương xây dựng chương trình theo mùa, thị trường có thể được phân bổ rộng hơn.
Từ đó có thể chuyển từ:
du lịch cao điểm → du lịch quanh năm;
điểm đến đại trà → nhiều điểm đến;
check-in → trải nghiệm;
nghỉ dưỡng đơn thuần → nghỉ dưỡng văn hóa;
khách du lịch → gia đình trải nghiệm.
Điều này phù hợp với định hướng hiện nay của ngành du lịch Việt Nam là tăng chất lượng, sức cạnh tranh, phát triển sản phẩm gắn với di sản, văn hóa, thiên nhiên và du lịch cộng đồng.
Lợi ích đối với tiêu dùng: chuyển từ tiêu dùng vật chất sang tiêu dùng trải nghiệm
Một tác động rất đáng chú ý là chiến lược này có thể góp phần thay đổi cấu trúc tiêu dùng.
Khi thu nhập tăng, con người không nhất thiết chỉ muốn mua thêm đồ vật. Họ ngày càng muốn mua thời gian, trải nghiệm, sức khỏe, ký ức và chất lượng sống.
Một kỳ nghỉ là một dạng tiêu dùng trải nghiệm.
Gia đình có thể dành tiền cho một chuyến đi thay vì mua thêm một món đồ. Trẻ em được trải nghiệm thay vì chỉ được sở hữu. Cha mẹ dành thời gian cho nhau thay vì chỉ mua quà cho nhau.
Đây là một sự chuyển dịch rất quan trọng:
từ sở hữu sang trải nghiệm;
từ tiêu dùng vật chất sang tiêu dùng giá trị;
từ mua sản phẩm sang mua ký ức;
từ tiêu dùng cá nhân sang tiêu dùng gia đình.
Nếu được tổ chức tốt, nó sẽ tạo ra một tầng tiêu dùng mới của tầng lớp trung lưu Việt Nam.
Lợi ích đối với công nghiệp văn hóa: tạo thị trường cho bản sắc
Kỳ nghỉ văn hóa đặc biệt có ý nghĩa với công nghiệp văn hóa bởi nó tạo ra nhu cầu thị trường cho chính bản sắc Việt Nam.
Một vùng đất muốn thu hút khách không thể chỉ có phòng khách sạn. Nó cần có câu chuyện.
Câu chuyện ấy có thể được thể hiện qua kiến trúc, cảnh quan, ẩm thực, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, lễ hội, nghề thủ công, thời trang, thiết kế, điện ảnh, sách, nhiếp ảnh, bảo tàng và những trải nghiệm cộng đồng.
Khi một gia đình trả tiền để trải nghiệm những sản phẩm ấy, văn hóa bắt đầu tạo ra giá trị kinh tế.
Đây là bước rất quan trọng: không bảo tồn văn hóa bằng cách đóng khung văn hóa, mà bảo tồn bằng cách làm cho văn hóa tiếp tục sống và có khả năng tạo sinh kế.
Một nghệ nhân có thể sống bằng nghề.
Một làng nghề có thể tồn tại nhờ khách du lịch.
Một nghệ sĩ có thể tạo ra sản phẩm mới.
Một cộng đồng có thể bảo vệ cảnh quan bởi cảnh quan trở thành nguồn sinh kế.
Một địa phương có thể đầu tư vào văn hóa vì văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh.
Lợi ích đối với các địa phương: biến bản sắc thành năng lực cạnh tranh
Mỗi địa phương có thể tham gia vào chiến lược bằng một “sản phẩm kỳ nghỉ” riêng.
Đà Lạt có thể phát triển kỳ nghỉ thiên nhiên, khí hậu, nghệ thuật và đời sống chậm.
Huế có thể phát triển kỳ nghỉ di sản, cung đình, âm nhạc, ẩm thực và kiến trúc.
Đồng bằng sông Cửu Long có thể phát triển kỳ nghỉ sông nước, nông nghiệp và văn hóa cộng đồng.
Tây Bắc có thể phát triển kỳ nghỉ sinh thái, văn hóa dân tộc và trải nghiệm cộng đồng.
Thành phố Hồ Chí Minh có thể phát triển kỳ nghỉ đô thị, nghệ thuật, ẩm thực, lịch sử và đời sống sông nước.
Khi đó, cạnh tranh giữa các địa phương không còn đơn thuần là cạnh tranh xem nơi nào xây được nhiều khách sạn hơn.
Nó trở thành cạnh tranh về câu chuyện, bản sắc, trải nghiệm và chất lượng sống.
Đó là một cuộc cạnh tranh lành mạnh hơn và bền vững hơn.
Lợi ích đối với Nhà nước: một chính sách nhưng giải quyết nhiều mục tiêu
Điểm đặc biệt của chiến lược này là một chính sách có thể đồng thời tác động tới rất nhiều mục tiêu.
Nó hỗ trợ gia đình.
Nó hỗ trợ người lao động.
Nó hỗ trợ doanh nghiệp.
Nó kích thích tiêu dùng.
Nó phát triển du lịch.
Nó tạo thị trường cho công nghiệp văn hóa.
Nó tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.
Nó thúc đẩy giao thông và dịch vụ.
Nó phân bổ dòng tiền giữa các vùng.
Nó khuyến khích người dân khám phá đất nước.
Và nó góp phần xây dựng hình ảnh quốc gia.
Đây chính là đặc điểm của một chính sách tích hợp: một đơn vị chính sách tạo ra nhiều lớp lợi ích thay vì mỗi ngành giải quyết một mục tiêu riêng biệt.
Lợi ích đối với hình ảnh quốc gia: Việt Nam của một đời sống đáng sống
Đây có thể là tác động mang tính chiến lược nhất.
Một quốc gia không chỉ được thế giới biết đến qua GDP, tốc độ tăng trưởng hay những công trình lớn.
Quốc gia còn được biết đến qua cách người dân sống.
Nếu Việt Nam có thể xây dựng một nền văn hóa nghỉ ngơi lành mạnh, gia đình gắn kết, người lao động được chăm sóc, cộng đồng địa phương được hưởng lợi từ du lịch, văn hóa được đưa vào đời sống và những vùng đất khác nhau được kết nối bằng những trải nghiệm có chiều sâu, hình ảnh Việt Nam sẽ thay đổi.
Việt Nam khi ấy không chỉ là một nơi “đẹp để đến”.
Việt Nam có thể trở thành một nơi đáng sống, đáng trải nghiệm và đáng trở lại.
Điều này cũng phù hợp với hình ảnh du lịch Việt Nam đang được định vị là một điểm đến an toàn, thân thiện, giàu bản sắc và hội nhập; ngành du lịch đã xác định việc gắn thương hiệu quốc gia với bản sắc văn hóa là một hướng quan trọng.
Một quốc gia có khả năng làm cho chính người dân của mình hạnh phúc hơn trong những ngày nghỉ cũng sẽ tạo ra một câu chuyện rất đẹp với du khách quốc tế.
Du khách không chỉ nhìn thấy cảnh đẹp.
Họ nhìn thấy một xã hội biết tận hưởng cuộc sống, coi trọng gia đình, tôn trọng văn hóa và biết chăm sóc con người.
Đó là sức mạnh của hình ảnh quốc gia.
Hình thành một hệ giá trị mới
Sâu xa hơn, chiến lược này có thể góp phần hình thành một hệ giá trị mới cho xã hội Việt Nam.
Hệ giá trị ấy không phủ nhận lao động và thành công vật chất. Ngược lại, nó bổ sung một quan niệm quan trọng: thành công cuối cùng phải được chuyển hóa thành chất lượng sống.
Từ đó hình thành những chuyển dịch:
Làm việc → làm việc có mục đích.
Kiếm tiền → tạo ra khả năng sống tốt hơn.
Sở hữu → trải nghiệm.
Tiêu dùng → tạo ký ức.
Du lịch → hiểu đất nước.
Nghỉ ngơi → tái tạo con người.
Gia đình → tài sản xã hội.
Văn hóa → nguồn lực phát triển.
Bản sắc → năng lực cạnh tranh.
Doanh nghiệp → không chỉ là nơi tạo việc làm mà còn là một cộng đồng chăm sóc con người.
Đây là sự thay đổi rất sâu.
Một xã hội phát triển không thể chỉ khuyến khích con người làm việc nhiều hơn, kiếm tiền nhiều hơn và tiêu dùng nhiều hơn. Nó phải giúp con người hiểu tiền và thời gian cuối cùng được sử dụng để làm gì.
Nếu kỳ nghỉ văn hóa làm được điều đó, nó sẽ trở thành một công cụ rất mềm để thay đổi hành vi xã hội.
Một vòng tuần hoàn phát triển mới
Có thể hình dung toàn bộ chiến lược như một vòng tuần hoàn:
Doanh nghiệp tạo phúc lợi → người lao động có thời gian nghỉ → gia đình cùng trải nghiệm → phát sinh nhu cầu du lịch → tiền đi vào dịch vụ và cộng đồng địa phương → văn hóa được tạo thành sản phẩm → nghệ nhân, nghệ sĩ và doanh nghiệp văn hóa có thị trường → địa phương có thêm thu nhập → bản sắc được bảo tồn và phát triển → điểm đến hấp dẫn hơn → người dân tiếp tục đi du lịch → doanh nghiệp tiếp tục đầu tư vào phúc lợi.
Đây là một vòng tuần hoàn mà kinh tế và văn hóa hỗ trợ lẫn nhau, thay vì văn hóa chỉ được xem là phần chi phí của phát triển.
KPI cuối cùng không nên chỉ là số khách du lịch
Nếu triển khai chiến lược này, cách đo lường cũng cần thay đổi.
Không chỉ hỏi có bao nhiêu khách du lịch.
Cần hỏi có bao nhiêu gia đình tham gia kỳ nghỉ văn hóa; bao nhiêu người lao động được doanh nghiệp hỗ trợ; bao nhiêu địa phương có sản phẩm văn hóa; bao nhiêu nghệ nhân và cộng đồng có thu nhập; mức chi tiêu trung bình của một gia đình; tỷ lệ khách quay lại; thời gian lưu trú; mức độ hài lòng; số lượng sản phẩm văn hóa được tiêu dùng; và quan trọng nhất là người dân có cảm nhận tốt hơn về chất lượng thời gian dành cho gia đình hay không.
Bởi mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra nhiều ngày nghỉ hơn.
Mục tiêu là tạo ra nhiều ngày sống có giá trị hơn.
Kết luận: từ “nghỉ lễ” đến một nền kinh tế của chất lượng sống
Ý tưởng về kỳ nghỉ văn hóa vì thế có thể được đặt trong một tầm nhìn lớn hơn nhiều so với một chương trình du lịch.
Nó là cách tổ chức lại một phần đời sống xã hội.
Nó biến thời gian nghỉ thành nguồn lực kinh tế.
Biến phúc lợi doanh nghiệp thành đầu tư vào con người.
Biến gia đình thành một chủ thể của du lịch.
Biến du lịch thành phương thức kết nối lãnh thổ.
Biến văn hóa thành nội dung của trải nghiệm.
Biến bản sắc thành lợi thế cạnh tranh.
Biến tiêu dùng thành trải nghiệm và ký ức.
Và biến hình ảnh quốc gia từ một hình ảnh về “một đất nước có nhiều điểm đến đẹp” thành hình ảnh về “một đất nước có một đời sống đáng sống”.
Đó mới là giá trị chiến lược sâu nhất.
Bởi cuối cùng, một quốc gia giàu có không phải chỉ là quốc gia có nhiều tiền hơn. Một quốc gia phát triển cũng không phải chỉ là quốc gia có nhiều công trình hơn.
Một quốc gia thực sự tiến bộ là quốc gia mà sau những giờ làm việc, con người có thể trở về với gia đình; sau những năm tháng lao động, họ có thể tận hưởng thành quả của mình; trẻ em có thể khám phá đất nước; người cao tuổi có thể đi cùng con cháu; người lao động có quyền tiếp cận những trải nghiệm tốt đẹp; cộng đồng địa phương có thể sống được bằng bản sắc; và văn hóa không nằm ngoài nền kinh tế mà trở thành một phần của chất lượng sống và năng lực phát triển quốc gia.
Khi đó, Ngày Văn hóa Việt Nam không còn đơn thuần là một ngày được nghỉ.
Nó trở thành ngày mà đất nước tạo điều kiện để con người sống chậm lại, sống cùng nhau, hiểu nhau hơn, hiểu đất nước hơn và hưởng thụ một cách có ý nghĩa những thành quả mà chính mình đã tạo ra.
Đó là một hình ảnh rất khác về phát triển.
Và cũng có thể là một hình ảnh rất đẹp về Việt Nam trong thế kỷ XXI.
Chuyển hóa Ngày Văn hóa Việt Nam thành những kỳ nghỉ đa nghĩa: Phục hồi gia đình, tái tạo con người và gắn kết xã hội
Ngày Văn hóa Việt Nam, nếu chỉ được tổ chức như một ngày kỷ niệm, sẽ rất khó tạo ra một giá trị tương xứng với ý nghĩa của văn hóa. Văn hóa không chỉ nằm trong những buổi lễ, những sân khấu, những cuộc triển lãm hay những nghi thức được tổ chức vào một ngày nhất định. Văn hóa thực sự tồn tại trong cách con người sống với nhau, trong cách một gia đình dành thời gian cho nhau, trong cách cha mẹ truyền lại ký ức cho con cái, trong cách con người tìm về quê hương, trong cách cộng đồng đón tiếp nhau và trong cách mỗi người được nghỉ ngơi, phục hồi sau những áp lực của đời sống.
Vì vậy, cần có một bước chuyển quan trọng: từ Ngày Văn hóa Việt Nam sang Kỳ nghỉ Văn hóa Việt Nam.
Đây không phải là việc đơn giản kéo dài một ngày thành vài ngày nghỉ. Ý nghĩa sâu xa hơn là chuyển hóa một ngày mang tính biểu tượng thành một khoảng thời gian xã hội được thiết kế để con người trở về với những giá trị căn bản của đời sống.
Một kỳ nghỉ văn hóa đúng nghĩa phải đồng thời làm được nhiều việc: giúp con người nghỉ ngơi, giúp gia đình có thời gian bên nhau, giúp trẻ em hiểu hơn về quê hương, giúp người lao động phục hồi năng lượng, giúp các thế hệ kết nối, giúp cộng đồng địa phương có thêm thu nhập, giúp du lịch phát triển và giúp văn hóa trở thành một phần sống động của nền kinh tế.
Đó là tính “đa nghĩa” mà Ngày Văn hóa Việt Nam cần hướng tới.
Nghỉ để trở về với gia đình
Trong xã hội hiện đại, gia đình đang chịu một nghịch lý rất lớn: con người sống gần nhau hơn về không gian nhưng có thể xa nhau hơn về thời gian.
Cha mẹ bận rộn với công việc. Con cái bận học. Các thành viên trong gia đình cùng ở trong một căn nhà nhưng mỗi người có một lịch trình riêng, một màn hình riêng, một thế giới riêng. Những cuộc trò chuyện dài ngày càng ít. Những chuyến đi cùng nhau không phải lúc nào cũng có.
Bởi vậy, giá trị đầu tiên của kỳ nghỉ văn hóa phải là khôi phục thời gian của gia đình.
Một kỳ nghỉ không nên được đo trước hết bằng số tiền gia đình đã chi, số địa điểm đã đi qua hay số bức ảnh đã chụp. Nó cần được đo bằng số giờ mà cha mẹ thực sự nói chuyện với con, bằng những bữa ăn mà cả gia đình cùng ngồi với nhau, bằng những câu chuyện ông bà kể cho cháu, bằng những trải nghiệm mà các thế hệ cùng chia sẻ.
Kỳ nghỉ văn hóa vì thế có thể trở thành một dạng “hạ tầng mềm” của gia đình.
Nhà nước không thể trực tiếp làm cho một gia đình hạnh phúc. Nhưng nhà nước có thể tạo ra thời gian và không gian để gia đình có cơ hội trở nên gần nhau hơn.
Đây là một giá trị xã hội rất lớn nhưng thường bị bỏ quên trong các chính sách phát triển.
Nghỉ để các thế hệ gặp nhau
Một trong những tổn thất âm thầm của xã hội hiện đại là khoảng cách giữa các thế hệ.
Ông bà có ký ức của mình. Cha mẹ có một quá khứ khác. Con trẻ lớn lên trong một thế giới hoàn toàn khác. Nếu không có những không gian chung, ký ức gia đình sẽ bị đứt đoạn.
Kỳ nghỉ văn hóa có thể tạo ra một cơ chế tự nhiên để nối lại những khoảng cách đó.
Một gia đình có thể trở về quê nội, quê ngoại. Có thể đưa trẻ đến nơi ông bà từng sống. Có thể cùng nhau thăm một di tích, một làng nghề, một vùng đất lịch sử. Người lớn kể chuyện về tuổi thơ. Ông bà kể về quê hương. Trẻ em đặt câu hỏi. Những ký ức tưởng như đã cũ trở thành trải nghiệm mới của thế hệ trẻ.
Khi đó, du lịch không còn chỉ là việc đi từ nơi này sang nơi khác.
Du lịch trở thành một phương thức truyền ký ức giữa các thế hệ.
Đây là một trong những ý nghĩa sâu sắc nhất của du lịch văn hóa.
Nghỉ để phục hồi con người
Một xã hội làm việc quá nhiều nhưng không biết nghỉ ngơi sẽ tạo ra sự tăng trưởng thiếu bền vững.
Người lao động cần thời gian phục hồi thể chất. Người làm việc trí óc cần thời gian phục hồi tinh thần. Trẻ em cần thời gian rời khỏi áp lực học tập. Người cao tuổi cần những hoạt động xã hội và gia đình phù hợp.
Vì vậy, kỳ nghỉ văn hóa cần được nhìn như một chu kỳ tái tạo con người.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng chuyển sang lao động tri thức, sáng tạo và dịch vụ. Khi giá trị của nền kinh tế phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng con người, sức khỏe tinh thần, khả năng sáng tạo và năng lực kết nối xã hội cũng trở thành một loại vốn.
Nghỉ ngơi không phải là thời gian mất đi.
Nghỉ ngơi đúng cách là thời gian đầu tư trở lại vào con người.
Nếu một kỳ nghỉ giúp một người trở về với gia đình, trở lại với thiên nhiên, ngủ đủ, vận động, thưởng thức nghệ thuật, trò chuyện và suy nghĩ, thì giá trị của kỳ nghỉ ấy lớn hơn rất nhiều so với một vài ngày không đi làm.
Nghỉ để hiểu Việt Nam
Ngày Văn hóa Việt Nam cũng có thể trở thành một lời mời gọi người Việt Nam khám phá chính đất nước của mình.
Việt Nam không chỉ có những điểm du lịch nổi tiếng. Mỗi vùng đất đều có một câu chuyện: một dòng sông, một món ăn, một nghề truyền thống, một kiến trúc, một lễ hội, một làng quê, một ký ức lịch sử, một hệ sinh thái.
Nếu mỗi kỳ nghỉ văn hóa được thiết kế quanh một chủ đề, người dân sẽ có lý do để đi sâu hơn.
Không phải “đi Đà Lạt” mà là trải nghiệm văn hóa cao nguyên.
Không phải “đi Huế” mà là sống trong không gian di sản.
Không phải “đi đồng bằng sông Cửu Long” mà là trải nghiệm văn hóa sông nước.
Không phải “đi Tây Bắc” chỉ để ngắm cảnh mà là hiểu về cộng đồng, kiến trúc, ruộng bậc thang, nghề thủ công và đời sống miền núi.
Khi đó, mỗi vùng đất trở thành một “chương sách sống” của Việt Nam.
Người dân đi du lịch trong nước không chỉ để tiêu tiền mà để hiểu thêm về chính nơi mình thuộc về.
Nghỉ để thúc đẩy một nền du lịch có chiều sâu
Nếu được tổ chức thành một chương trình quốc gia, Ngày Văn hóa Việt Nam có thể trở thành một động lực quan trọng để thay đổi mô hình du lịch.
Hiện nay, du lịch thường tập trung quá mạnh vào các mùa cao điểm. Hệ quả là điểm đến quá tải trong một số thời điểm nhưng lại thiếu khách trong nhiều thời gian khác.
Kỳ nghỉ văn hóa có thể tạo ra một lịch trải nghiệm phân bổ rộng hơn. Các địa phương có thể xây dựng những chương trình riêng. Các doanh nghiệp có thể tổ chức kỳ nghỉ theo nhiều đợt. Gia đình có thể lựa chọn thời điểm phù hợp thay vì tất cả cùng đi trong một vài ngày.
Từ đó, du lịch có thể chuyển từ du lịch mùa vụ sang du lịch quanh năm, từ “điểm đến” sang “hành trình”, từ “check-in” sang “trải nghiệm”.
Đây cũng là cơ hội để những địa phương chưa có những khu du lịch lớn tham gia vào thị trường.
Một làng nghề nhỏ, một vùng nông nghiệp, một khu sinh thái, một bảo tàng địa phương, một cộng đồng dân cư hoàn toàn có thể trở thành một phần của kỳ nghỉ văn hóa nếu họ có câu chuyện và biết tổ chức trải nghiệm.
Nghỉ để văn hóa tạo ra thu nhập chính đáng
Đây chính là điểm gặp nhau giữa văn hóa và công nghiệp văn hóa.
Văn hóa cần được tôn trọng, nhưng văn hóa cũng cần có khả năng tạo ra sinh kế cho những người gìn giữ nó.
Khi một gia đình đến một làng nghề, họ mua sản phẩm của nghệ nhân. Khi tham gia một chương trình biểu diễn, họ trả tiền cho nghệ sĩ. Khi thưởng thức một bữa ăn địa phương, tiền đi vào chuỗi sản xuất của cộng đồng. Khi ở một homestay, thu nhập trực tiếp đến người dân. Khi tham gia một hành trình kể chuyện lịch sử, người làm nội dung, hướng dẫn viên và cộng đồng địa phương đều có thể được hưởng lợi.
Đó là cách văn hóa trở thành kinh tế mà không đánh mất giá trị văn hóa.
Mục tiêu không phải thương mại hóa mọi thứ.
Mục tiêu là tạo ra một thị trường đủ lành mạnh để người sáng tạo, nghệ nhân, cộng đồng và doanh nghiệp có thể sống được bằng việc tạo ra giá trị văn hóa.
Nghỉ để kết nối con người với lãnh thổ
Một quốc gia không chỉ được hình thành bởi những đường biên giới hành chính. Nó được hình thành bởi ký ức, cảnh quan, văn hóa và những mối quan hệ giữa con người với các vùng đất.
Khi một người Hà Nội đến miền Tây, một người Thành phố Hồ Chí Minh lên Tây Bắc, một gia đình miền Trung đến Tây Nguyên, những kết nối mới được hình thành.
Người dân bắt đầu hiểu rằng đất nước mình không chỉ là nơi mình đang sống.
Đất nước là tổng thể những nơi mà mình có thể thuộc về.
Kỳ nghỉ văn hóa vì vậy có thể trở thành một công cụ rất mềm để tăng cường sự gắn kết quốc gia. Không cần những khẩu hiệu lớn, chỉ cần tạo ra cơ hội để người dân thực sự gặp nhau, ăn cùng nhau, nghe câu chuyện của nhau và trải nghiệm đời sống của nhau.
Nghỉ để doanh nghiệp gắn kết với người lao động
Một hướng rất đáng phát triển là đưa kỳ nghỉ văn hóa vào chính sách phúc lợi doanh nghiệp.
Doanh nghiệp có thể dành một phần ngân sách phúc lợi để hỗ trợ người lao động tham gia các chương trình nghỉ văn hóa cùng gia đình. Thay vì chỉ tổ chức những chuyến team-building ngắn ngày cho nhân viên, doanh nghiệp có thể phát triển “kỳ nghỉ gia đình” như một hình thức phúc lợi dài hạn.
Điều này có một ý nghĩa rất khác.
Doanh nghiệp không chỉ nói rằng “người lao động là tài sản quý giá”, mà thực sự đầu tư vào sức khỏe, gia đình và đời sống của họ.
Một người lao động cảm nhận được rằng doanh nghiệp quan tâm đến gia đình mình sẽ hình thành một mối quan hệ sâu sắc hơn với tổ chức. Sự gắn kết ấy không thể mua bằng một khẩu hiệu hay một buổi liên hoan cuối năm.
Cần thiết kế Ngày Văn hóa Việt Nam như một “mùa nghỉ”
Từ đó, có thể hình thành một mô hình mới: Ngày Văn hóa Việt Nam không nhất thiết chỉ là một ngày, mà là một mùa văn hóa và nghỉ ngơi được kích hoạt quanh ngày văn hóa.
Một ngày là biểu tượng.
Một tuần là trải nghiệm.
Một mùa là thị trường.
Trong khoảng thời gian đó, các địa phương, doanh nghiệp du lịch, khu nghỉ dưỡng, nhà hát, bảo tàng, làng nghề, công viên, khu sinh thái và cộng đồng cùng xây dựng những chương trình phù hợp.
Gia đình được lựa chọn kỳ nghỉ. Doanh nghiệp lựa chọn thời điểm cho người lao động. Du khách lựa chọn điểm đến. Người dân địa phương trở thành người cung cấp trải nghiệm. Nghệ sĩ và nghệ nhân trở thành người tạo ra nội dung. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, kết nối và bảo đảm khả năng tiếp cận.
Như vậy, một ngày văn hóa có thể kích hoạt một chuỗi giá trị kéo dài nhiều tuần.
Một kỳ nghỉ tốt phải để lại thứ gì đó sau khi con người trở về
Đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất.
Một kỳ nghỉ không nên kết thúc khi người ta trả phòng khách sạn.
Nó cần để lại một câu chuyện trong gia đình, một ký ức trong đứa trẻ, một sự phục hồi trong người lao động, một hiểu biết mới về đất nước, một mối quan hệ mới với cộng đồng địa phương và một khoản thu nhập chính đáng cho những người tạo ra trải nghiệm.
Nếu sau kỳ nghỉ, cha mẹ và con cái có thêm một câu chuyện để kể cho nhau, ông bà và cháu có thêm một ký ức chung, người lao động trở lại công việc khỏe mạnh hơn, người dân địa phương có thêm thu nhập và một vùng đất được hiểu sâu hơn, thì kỳ nghỉ ấy đã tạo ra giá trị.
Đó chính là kỳ nghỉ đa nghĩa.
Nó vừa là nghỉ ngơi, vừa là giáo dục; vừa là gia đình, vừa là văn hóa; vừa là du lịch, vừa là kinh tế; vừa là tiêu dùng, vừa là đầu tư vào con người; vừa là trải nghiệm cá nhân, vừa là sự gắn kết cộng đồng.
Và có lẽ đây mới là cách sâu sắc nhất để chúng ta hiểu về Ngày Văn hóa Việt Nam.
Không phải tạo thêm một ngày để người dân đứng xem văn hóa, mà tạo ra một khoảng thời gian để người dân thực sự sống trong văn hóa.
Khi một đứa trẻ đi cùng cha mẹ về một miền quê, khi ông bà kể cho cháu nghe câu chuyện của quê hương, khi người lao động có những ngày được phục hồi, khi một nghệ nhân có thể sống bằng nghề, khi một làng quê có thêm thu nhập từ chính bản sắc của mình, khi một doanh nghiệp coi kỳ nghỉ của gia đình người lao động là một phần của văn hóa doanh nghiệp, thì lúc đó văn hóa không còn là một chương trình được tổ chức cho xã hội.
Văn hóa trở thành cách xã hội chăm sóc con người.
Và khi đó, Ngày Văn hóa Việt Nam có thể trở thành một trong những chính sách mềm nhưng có sức lan tỏa rất lớn: phục hồi gia đình, tái tạo con người, thúc đẩy du lịch bản sắc, phát triển công nghiệp văn hóa và làm cho người Việt Nam hiểu, yêu và gắn bó với đất nước mình bằng chính những trải nghiệm sống.

Hiện nay, việc tra cứu hóa đơn điện tử cho giao dịch mua - bán được Cục Thuế - Bộ Tài chính cấp tài khoản cho doanh nghiệp tra cứu tại trang thông tin điện tử: https://hoadondientu.gdt.gov.vn/. Tuy nhiên, đối với các hộ kinh doanh, việc tra cứu hóa đơn điện tử cho giao dịch mua - bán để: (1) Rà soát, theo dõi hạch toán, doanh thu trong năm kinh doanh, kê khai thuế; (2) Rà soát, nắm bắt hóa đơn mua - bán hàng hằng ngày, tháng, năm xuất cho Hộ kinh doanh, tránh mua bán hóa đơn khống còn gặp nhiều khó khăn, do không có tài khoản và phương thức tra cứu phù hợp. Thực tế hiện nay, có một số doanh nghiệp mua bán hóa đơn khống lấy thông tin, mã số hộ kinh doanh công khai trên các trang thông tin điện tử để thực hiện hành vi xuất hóa đơn khống mà hộ kinh doanh không biết, kịp thời tố giác (bản thân hộ kinh doanh chúng tôi cũng đã gặp trường hợp này). Do đó, kính kiến nghị Cục Thuế - Bộ Tài chính bổ sung, cập nhật chức năng Tra cứu hóa đơn điện tử cho giao dịch mua - bán trên ứng dụng Etax của Hộ kinh doanh để Hộ kinh doanh kinh doanh đảm bảo đúng quy định của pháp luật, không bị vướng vào pháp lý do các đối tượng mua bán hóa đơn khống. Xin cảm ơn Quý Bộ.

Kính đề nghị Cục Chứng thực số và Bảo mật thông tin quan tâm cấp chứng thư số đã đăng ký theo Công văn số 3499/SKHCN-TTKHCNĐMST&CĐS ngày 24/7/2026 của Sở Khoa học và Công nghệ, tỉnh Phú Thọ (Sao gửi kèm theo).
Ngày 21/7/2026, UBND xã Bình Xuyên đã ban hành Công văn số 1377/UBND-VP về việc đề cấp chứng thư chữ ký số chuyên dùng công vụ cho CBCCVC gửi Sở KHCN tỉnh Phú Thọ. Sau đó, ngày 24/7/2026 Sở KHCN tỉnh Phú Thọ đã đăng ký Công văn số 3499/SKHCN-TTKHCNĐMST&CĐS đề nghị Cục Chứng thực số và Bảo mật thông tin, Ban Cơ yếu Chính phủ cấp chứng thư số cá nhân cho các cá nhân.
Đến ngày 03/8 và 05/8/2026, UBND xã Bình Xuyên đã liên hệ với số tổng đài (024) 3773 8668 của Ban Cơ yếu chính Phủ và gửi thông tin qua mail ca@bcy.gov.vn, nhưng đến nay chưa nhận được phản hồi gì.
Đến nay (25/8/2026), UBND xã chưa nhận được chứng thư số của cá nhân Nguyễn Thành Đạt, cán bộ thuộc UBND xã Bình Xuyên.
Kính đề nghị Cục Chứng thực số và Bảo mật thông tin quan tâm cấp chứng thư số đã đăng ký theo Công văn số 3499/SKHCN-TTKHCNĐMST&CĐS ngày 24/7/2026 của Sở Khoa học và Công nghệ, tỉnh Phú Thọ, hoặc có công văn trả lời nêu rõ lý do để UBND xã có căn cứ bổ sung hồ sơ đề nghị cấp.
Thông tin liên hệ qua mail: binhxuyen@phutho.gov.vn, hoặc SĐT: 0982 709 001

THƯ KIẾN NGHỊ
Về việc góp ý Dự thảo Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW
Kính gửi: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Kính thưa Bộ trưởng và Ban Soạn thảo Dự án Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa,
Tôi xin trân trọng gửi tới Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch một số ý kiến kiến nghị đối với Dự thảo Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa, với mong muốn đóng góp vào quá trình hoàn thiện một đạo luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tương lai phát triển của văn hóa, kinh tế sáng tạo và năng lực cạnh tranh của Việt Nam.
Tôi cho rằng việc xây dựng Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa là một bước tiến rất quan trọng. Đây không chỉ là việc hoàn thiện thêm một lĩnh vực pháp luật chuyên ngành, mà có thể trở thành cơ hội để Việt Nam xác lập một mô hình phát triển mới, trong đó văn hóa không chỉ được bảo tồn và thụ hưởng mà còn được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển, thành tài sản trí tuệ, sản phẩm, dịch vụ, doanh nghiệp, việc làm, thị trường và sức mạnh mềm quốc gia.
Đặc biệt, trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng để phát triển đất nước, tôi cho rằng Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa cần được đặt trong cùng một hệ tư duy đó. Công nghiệp văn hóa về bản chất chính là một lĩnh vực của kinh tế tri thức và kinh tế sáng tạo, nơi tài sản quan trọng nhất không phải chỉ là đất đai, nhà xưởng hay máy móc mà là trí tưởng tượng, tài năng, tri thức, bản sắc, dữ liệu, công nghệ và tài sản trí tuệ của con người.
Vì vậy, điều tôi đặc biệt kiến nghị là Dự thảo Luật cần mạnh dạn chuyển từ tư duy “quản lý công nghiệp văn hóa” sang tư duy “kiến tạo năng lực phát triển công nghiệp văn hóa”.
Một đạo luật về phát triển không nên được đánh giá trước hết bằng việc Nhà nước có thêm bao nhiêu công cụ quản lý, bao nhiêu loại hồ sơ, bao nhiêu cơ chế phê duyệt hay bao nhiêu đối tượng được phân loại. Thước đo quan trọng hơn phải là sau khi Luật được ban hành, người dân, người sáng tạo và doanh nghiệp có thể làm được những gì mà trước đây họ chưa làm được; họ có thể làm nhanh hơn, ít chi phí hơn, tiếp cận vốn dễ hơn, bảo vệ tài sản trí tuệ tốt hơn, tiếp cận thị trường rộng hơn và đưa sản phẩm Việt Nam ra thế giới thuận lợi hơn hay không.
Từ góc nhìn đó, tôi kiến nghị Ban Soạn thảo quán triệt một nguyên tắc xuyên suốt: mỗi quy định của Luật phải hướng tới việc tháo bỏ một điểm nghẽn, tạo thêm một năng lực hoặc giảm một loại chi phí cho xã hội; không nên tạo thêm thủ tục chỉ để tăng năng lực quản lý hành chính.
Trước hết, cần đặc biệt kiểm soát nguy cơ hình thành một cơ chế “xin – cho” mới thông qua chính sách ưu đãi. Việc dự thảo đưa ra nhiều chính sách về đất đai, đầu tư, thuế, tín dụng, hạ tầng, tài sản trí tuệ và hỗ trợ doanh nghiệp là rất cần thiết. Tuy nhiên, nếu để doanh nghiệp phải chứng minh qua nhiều tầng nấc rằng sản phẩm của mình có đủ “hàm lượng bản sắc Việt Nam”, tài sản trí tuệ của mình thuộc loại “trọng điểm”, dự án của mình thuộc nhóm “được ưu tiên” thì chính sách hỗ trợ có thể vô tình trở thành một loại giấy phép mới. Khi đó, doanh nghiệp phải dành nguồn lực để chứng minh mình đủ điều kiện được hỗ trợ thay vì dành nguồn lực để sáng tạo và phát triển thị trường.
Do đó, tôi kiến nghị chuyển mạnh sang nguyên tắc ưu đãi theo hoạt động và kết quả thay vì ưu đãi theo danh hiệu hoặc xác nhận hành chính. Những hoạt động như đầu tư nghiên cứu sáng tạo, sản xuất nội dung văn hóa Việt Nam, phát triển và thương mại hóa tài sản trí tuệ, xuất khẩu sản phẩm văn hóa, đào tạo nhân lực sáng tạo, số hóa di sản, phát triển công nghệ văn hóa hoặc đầu tư vào hạ tầng sáng tạo có thể được xác định bằng tiêu chí rõ ràng và áp dụng cơ chế ưu đãi minh bạch, càng nhiều kết quả càng được hưởng nhiều chính sách. Không nên biến các khái niệm định tính như “bản sắc” hay “sáng tạo” thành cánh cửa hành chính mà doanh nghiệp phải xin phép để được bước qua.
Tôi đặc biệt kiến nghị Luật cần có một nguyên tắc hạn chế thủ tục hành chính được quy định ngay trong Luật. Theo đó, khi một cơ quan nhà nước đã có dữ liệu thì không yêu cầu người dân và doanh nghiệp cung cấp lại; một thông tin chỉ được cung cấp một lần và được sử dụng nhiều lần trong hệ thống nhà nước; mọi thủ tục mới phải đánh giá chi phí tuân thủ; nếu có nhiều phương án đạt cùng mục tiêu quản lý thì phải lựa chọn phương án ít thủ tục, ít chi phí và ít can thiệp nhất.
Tinh thần này hoàn toàn phù hợp với yêu cầu cải cách thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo Nghị quyết 57. Chuyển đổi số không nên chỉ được hiểu là đưa thủ tục giấy lên môi trường điện tử. Mục tiêu phải là loại bỏ những thủ tục không cần thiết, tự động hóa những việc có thể tự động hóa và để Nhà nước tự khai thác dữ liệu mà mình đã có.
Tôi cũng kiến nghị Luật xác lập rõ nguyên tắc chuyển từ tiền kiểm đại trà sang hậu kiểm theo mức độ rủi ro. Công nghiệp văn hóa là lĩnh vực có tốc độ đổi mới rất cao. Một ý tưởng mới có thể xuất hiện hôm nay và trở thành sản phẩm trong vài tuần hoặc vài tháng. Nếu mọi hoạt động mới đều phải chờ cơ quan quản lý xác nhận trước khi được thực hiện, pháp luật sẽ luôn đi sau sáng tạo.
Những hoạt động có rủi ro cao liên quan đến an toàn, sức khỏe, quyền lợi của người khác hoặc an ninh phải được quản lý chặt chẽ. Nhưng đối với các hoạt động sáng tạo có rủi ro thấp, cần cho phép thử nghiệm trong khuôn khổ pháp luật và kiểm tra bằng kết quả thực tế. Những chủ thể có lịch sử tuân thủ tốt nên được giảm thủ tục. Những mô hình hoàn toàn mới cần có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát – sandbox. Đây nên trở thành một nguyên tắc chung của Luật, không chỉ áp dụng cho một số tổ hợp hoặc khu sáng tạo cụ thể.
Một điểm nghẽn rất lớn khác là tài sản trí tuệ. Tôi đánh giá cao việc Dự thảo đã đặt tài sản trí tuệ vào vị trí quan trọng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, cần tránh tình trạng chúng ta xây dựng được một hệ thống “hồ sơ tài sản trí tuệ” nhưng lại chưa xây dựng được thị trường tài sản trí tuệ.
Tài sản trí tuệ chỉ thực sự trở thành tài sản kinh tế khi nó có thể được định danh, bảo vệ, định giá, cấp phép, chuyển nhượng, góp vốn, bảo hiểm, dùng làm tài sản bảo đảm và thương mại hóa. Vì vậy, bên cạnh cơ sở dữ liệu và mã định danh, Luật cần đặt trọng tâm vào việc hình thành hạ tầng thị trường tài sản trí tuệ, bao gồm cơ chế định giá, chuẩn hợp đồng, giao dịch quyền khai thác, chia sẻ doanh thu, bảo hiểm và xử lý tài sản trí tuệ khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán.
Đặc biệt, cần thiết kế cơ chế Nhà nước chia sẻ một phần rủi ro tài chính trong giai đoạn thị trường tài sản trí tuệ chưa trưởng thành, thay vì chỉ yêu cầu ngân hàng tự chấp nhận rủi ro. Có thể nghiên cứu quỹ bảo lãnh, quỹ đồng đầu tư, vốn mồi hoặc các cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp. Mục tiêu không phải để Nhà nước cho vay thay ngân hàng, mà là dùng nguồn lực công có giới hạn để thu hút nguồn vốn tư nhân lớn hơn vào các tài sản sáng tạo.
Tôi cũng kiến nghị bổ sung mạnh hơn công cụ mua sắm công và đặt hàng công đối với sản phẩm công nghiệp văn hóa. Nhà nước là một khách hàng rất lớn của ngành kiến trúc, thiết kế, nghệ thuật, điện ảnh, xuất bản, bảo tàng, triển lãm, nội dung số, số hóa di sản, không gian công cộng và nhiều sản phẩm sáng tạo khác. Thay vì chủ yếu hỗ trợ doanh nghiệp bằng các khoản hỗ trợ trực tiếp, Nhà nước có thể tạo thị trường thông qua việc đặt hàng sản phẩm sáng tạo theo cơ chế cạnh tranh, minh bạch và đánh giá bằng kết quả.
Đây sẽ là một sự thay đổi quan trọng từ “Nhà nước cấp tiền cho doanh nghiệp” sang “Nhà nước tạo thị trường để doanh nghiệp tạo ra sản phẩm”. Doanh nghiệp có doanh thu thực tế, khách hàng thực tế và sản phẩm thực tế sẽ có khả năng tiếp tục phát triển bằng thị trường thay vì phụ thuộc vào hỗ trợ ngân sách.
Đối với hạ tầng công nghiệp văn hóa, tôi kiến nghị không nên đồng nhất “hạ tầng sáng tạo” với “dự án bất động sản sáng tạo”. Một tổ hợp sáng tạo chỉ có ý nghĩa khi nó thực sự tạo ra dòng người, dòng tri thức, dòng vốn, dòng công nghệ và dòng thị trường. Vì vậy, cần tạo cơ chế sử dụng và chuyển đổi công năng linh hoạt đối với nhà máy cũ, kho cũ, công trình công cộng, tài sản công chưa khai thác, không gian tầng trệt, khu phố cũ và những tài sản hiện hữu có khả năng trở thành không gian sáng tạo.
Đây là một điểm mà công nghiệp văn hóa có thể kết nối rất mạnh với quy hoạch đô thị và kiến trúc. Không nhất thiết phải xây thêm những khu mới; rất nhiều khi tài nguyên sáng tạo đã tồn tại trong thành phố nhưng đang bị khóa bởi quy hoạch, đất đai, tài sản công và thủ tục chuyển đổi công năng. Nếu tháo được điểm nghẽn này, chúng ta vừa tạo được không gian sáng tạo, vừa tái sử dụng tài sản hiện hữu, vừa bảo tồn ký ức đô thị và vừa tạo ra hoạt động kinh tế mới.
Tôi đặc biệt kiến nghị Luật cần xác lập địa vị pháp lý rõ ràng hơn cho cá nhân hoạt động sáng tạo độc lập, nhóm sáng tạo và doanh nghiệp siêu nhỏ. Đây là tầng lớp có thể tạo ra rất nhiều đổi mới nhưng thường không đủ năng lực hành chính để tiếp cận những chính sách vốn được thiết kế cho doanh nghiệp lớn. Một nhóm vài người làm phim, thiết kế, kiến trúc, game, âm nhạc, thời trang, nghệ thuật số hay nội dung sáng tạo có thể sở hữu tài sản trí tuệ rất giá trị nhưng chưa chắc đã có pháp nhân, tài sản thế chấp hay bộ máy kế toán hoàn chỉnh.
Vì vậy, Luật cần tạo ra một con đường pháp lý từ cá nhân sáng tạo đến nhóm sáng tạo, từ nhóm sáng tạo đến startup và từ startup đến doanh nghiệp trưởng thành, thay vì buộc mọi chủ thể phải bước vào hệ thống bằng mô hình doanh nghiệp ngay từ đầu. Có thể nghiên cứu cơ chế đăng ký chủ thể sáng tạo, tài khoản sáng tạo hoặc hồ sơ tài sản sáng tạo đơn giản, qua đó giúp họ tiếp cận sở hữu trí tuệ, không gian, đào tạo, tư vấn pháp lý, vốn mồi và thị trường.
Tôi cũng kiến nghị Luật phải làm rõ hơn cơ chế phân quyền. Công nghiệp văn hóa không thể phát triển bằng một mô hình duy nhất từ Trung ương áp xuống địa phương. Mỗi đô thị, mỗi vùng, mỗi cộng đồng có một tài nguyên văn hóa và một thị trường khác nhau. Thành phố Hồ Chí Minh có hệ sinh thái thiết kế, truyền thông, kiến trúc, điện ảnh, thời trang và kinh tế đêm khác với Huế; Hà Nội khác Đà Nẵng; Hội An khác đồng bằng sông Cửu Long.
Do đó, Trung ương nên tập trung xây dựng nguyên tắc, chuẩn mực và giới hạn rủi ro, đồng thời trao quyền đủ lớn cho địa phương thí điểm các mô hình phù hợp. Những địa phương có năng lực nên được thử nghiệm cơ chế về không gian sáng tạo, tài sản công, kinh tế đêm, chuyển đổi công năng, đặt hàng sáng tạo, xúc tiến quốc tế và các mô hình mới. Thành công thì nhân rộng; thất bại thì đánh giá và điều chỉnh. Đây chính là tinh thần “thí điểm – đánh giá – nhân rộng” rất phù hợp với tư duy đổi mới sáng tạo của Nghị quyết 57.
Một vấn đề khác cần được Luật quán triệt là không biến công tác thống kê và dữ liệu thành gánh nặng cho doanh nghiệp. Dữ liệu về công nghiệp văn hóa là rất cần thiết, nhưng Nhà nước phải xây dựng năng lực thu thập dữ liệu từ hệ thống có sẵn, từ giao dịch thị trường và từ nền tảng số, thay vì yêu cầu doanh nghiệp liên tục lập báo cáo thủ công. Dữ liệu phải được tạo ra để phục vụ doanh nghiệp và chính sách, chứ không phải để doanh nghiệp phục vụ nhu cầu báo cáo của bộ máy.
Đặc biệt, cần đặt ra một nguyên tắc mới: dữ liệu công nghiệp văn hóa phải quay trở lại phục vụ thị trường. Nhà nước có thể công bố những dữ liệu tổng hợp, không xâm phạm bí mật kinh doanh, về xu hướng thị trường, doanh thu, nhu cầu, thị trường quốc tế, tài sản trí tuệ, nhân lực, không gian sáng tạo và dòng vốn. Khi dữ liệu được mở ở mức phù hợp, doanh nghiệp có thể dùng dữ liệu đó để ra quyết định đầu tư, nghiên cứu và phát triển sản phẩm.
Tôi cũng kiến nghị Ban Soạn thảo bổ sung một nguyên tắc rất quan trọng: mọi chính sách hỗ trợ phải có đầu ra và có lối thoát. Không nên xây dựng những chương trình hỗ trợ kéo dài vô thời hạn. Mỗi chính sách phải xác định rõ nó đang giải quyết thất bại thị trường nào, cần bao nhiêu nguồn lực công, có thể huy động bao nhiêu nguồn lực tư nhân và khi nào doanh nghiệp có thể tự đứng bằng thị trường. Hiệu quả phải được đo bằng doanh thu mới, vốn tư nhân huy động, việc làm, sản phẩm, xuất khẩu, tài sản trí tuệ được thương mại hóa và số doanh nghiệp trưởng thành.
Tôi cho rằng đây chính là điểm mà tinh thần Nghị quyết 57 có thể tạo ra một bước chuyển rất sâu đối với Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Không nên xem công nghiệp văn hóa chỉ là một ngành cần được hỗ trợ; cần xem đây là một không gian để thử nghiệm mô hình quản trị mới, trong đó thể chế phải đi trước một bước để mở đường cho sáng tạo.
Vì vậy, tôi kính đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét bổ sung vào Dự thảo Luật một “Bộ nguyên tắc phát triển công nghiệp văn hóa” mang tính nền tảng, có thể bao gồm các nguyên tắc: lấy người dân, người sáng tạo và doanh nghiệp làm trung tâm; Nhà nước kiến tạo thay vì can thiệp hành chính; quản lý theo rủi ro; hậu kiểm là chủ đạo; ưu đãi theo hoạt động và kết quả; một lần cung cấp dữ liệu, nhiều lần sử dụng; Nhà nước không chọn người thắng; Nhà nước chia sẻ rủi ro ban đầu nhưng không thay thế thị trường; Nhà nước sử dụng mua sắm công để tạo thị trường; bảo vệ tài sản trí tuệ và quyền của người sáng tạo; tạo không gian thử nghiệm; phân quyền cho địa phương; đánh giá chính sách bằng kết quả và kiểm soát chi phí tuân thủ.
Tôi cũng kính đề nghị Ban Soạn thảo thực hiện một “rà soát điểm nghẽn” đối với toàn bộ Dự thảo, không chỉ rà soát tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của văn bản. Với từng điều khoản, cần đặt câu hỏi: quy định này tháo gỡ điểm nghẽn nào; ai được hưởng lợi; ai phải thực hiện thêm nghĩa vụ; chi phí tuân thủ là bao nhiêu; có thể thực hiện bằng phương án đơn giản hơn không; Nhà nước có thể tự động hóa hay không; có thể hậu kiểm thay vì tiền kiểm hay không; và quy định này có thực sự làm tăng năng lực sáng tạo của xã hội hay chỉ làm tăng năng lực quản lý của cơ quan nhà nước.
Nếu thực hiện được một cuộc rà soát như vậy, tôi tin rằng Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa có thể trở thành một trong những đạo luật tiêu biểu cho tinh thần đổi mới thể chế theo Nghị quyết 57: lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm phương thức; lấy con người và doanh nghiệp làm chủ thể; lấy thể chế làm động lực; lấy thị trường làm cơ chế phân bổ nguồn lực; lấy văn hóa và sáng tạo làm nguồn lực mới của phát triển.
Sau cùng, tôi xin nhấn mạnh rằng điều chúng ta cần xây dựng không phải chỉ là một ngành công nghiệp văn hóa có quy mô lớn hơn, mà là một hệ sinh thái trong đó trí tưởng tượng của người Việt Nam có thể dễ dàng trở thành giá trị kinh tế và giá trị xã hội. Một ý tưởng phải có đường đi để trở thành sản phẩm. Một sản phẩm phải có đường đi để trở thành tài sản trí tuệ. Một tài sản trí tuệ phải có đường đi để trở thành vốn. Một doanh nghiệp phải có đường đi để tiếp cận thị trường. Một sản phẩm Việt Nam phải có đường đi để bước ra thế giới. Và khi sản phẩm thành công, thành quả phải quay trở lại nuôi dưỡng thế hệ sáng tạo tiếp theo.
Đó mới là một hệ sinh thái phát triển.
Và đó cũng là cách để Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa thực sự trở thành một đạo luật mở đường, chứ không trở thành thêm một tầng quản lý đối với những con người vốn đã đang cố gắng sáng tạo trong một môi trường nhiều rào cản.
Trân trọng kính đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ban Soạn thảo Dự án Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa nghiên cứu, tiếp thu các kiến nghị nêu trên trong quá trình hoàn thiện Dự thảo Luật.
Trân trọng.
Người kiến nghị
TRƯƠNG NAM THUẬN
GÓP Ý, PHẢN BIỆN VÀ ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN DỰ THẢO LUẬT PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA
Từ tư duy quản lý một lĩnh vực sang tư duy kiến tạo một hệ sinh thái kinh tế sáng tạo
Tôi cho rằng việc xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là một bước đi rất cần thiết và có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam. Dự thảo 1.0 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có một thay đổi đáng ghi nhận về nhận thức khi không còn nhìn văn hóa đơn thuần như lĩnh vực bảo tồn, tuyên truyền hay cung cấp các hoạt động phục vụ xã hội, mà đã tiếp cận công nghiệp văn hóa như một hệ thống kinh tế dựa trên tài nguyên văn hóa, năng lực sáng tạo, khoa học công nghệ, tài sản trí tuệ, doanh nghiệp và thị trường. Dự thảo gồm 9 chương, 60 điều, bao quát các vấn đề về hệ sinh thái, tài sản trí tuệ, nhân lực, hạ tầng, thị trường, tài chính và chính sách hỗ trợ, đồng thời được xây dựng với mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành một động lực tăng trưởng mới. Đây là hướng tiếp cận đúng và cần thiết.
Tuy nhiên, chính vì đây là đạo luật đầu tiên đặt nền móng cho một ngành kinh tế mới, yêu cầu đối với Luật không thể chỉ là “có thêm hành lang pháp lý”. Vấn đề quan trọng hơn là hành lang đó phải tạo ra đường đi hay lại tạo thêm hàng rào. Một đạo luật về phát triển công nghiệp văn hóa nếu vẫn chủ yếu tổ chức hoạt động theo logic xác định đối tượng, cấp phép, phân loại, lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt, kiểm tra và báo cáo thì rất dễ rơi vào nghịch lý: nhân danh phát triển để xây dựng thêm một tầng quản lý đối với chính những chủ thể mà luật cần giải phóng sức sáng tạo. Trong khi đó, công nghiệp văn hóa là lĩnh vực có đặc tính khác căn bản với nhiều ngành kinh tế truyền thống: sản phẩm thay đổi rất nhanh, chu kỳ sáng tạo ngắn, giá trị nằm nhiều trong tài sản vô hình, phần lớn chủ thể là doanh nghiệp nhỏ, cá nhân, nhóm sáng tạo, nghệ sĩ, nhà thiết kế, studio, startup và những mô hình kinh doanh chưa ổn định. Nếu dùng một bộ máy thủ tục được thiết kế cho các ngành sản xuất vật chất để quản lý lĩnh vực này, nguy cơ lớn nhất không phải là nhà nước quản lý chưa đủ, mà là quản lý quá nhiều trước khi thị trường kịp hình thành.
Điểm cần điều chỉnh đầu tiên vì vậy là triết lý của đạo luật. Luật phải thật sự chuyển từ tư duy “quản lý công nghiệp văn hóa” sang “kiến tạo năng lực phát triển công nghiệp văn hóa”. Chính các cơ quan soạn thảo cũng đã xác định tinh thần “Luật kiến tạo”, tháo gỡ điểm nghẽn, giải phóng sức sáng tạo và khơi thông nguồn lực. Nhưng tinh thần đó cần được thể hiện nhất quán trong từng điều khoản. Một đạo luật kiến tạo phải đặt câu hỏi trước tiên rằng: người sáng tạo đang bị mắc ở đâu, doanh nghiệp không thể làm gì, vốn không chảy vào đâu, tài sản trí tuệ đang bị mắc kẹt ở đâu, không gian sáng tạo đang bị bỏ trống ở đâu, sản phẩm Việt Nam không thể đi ra thị trường quốc tế vì lý do gì, và Nhà nước cần làm gì để tháo nút thắt đó. Chỉ sau khi trả lời những câu hỏi này mới xác định công cụ quản lý cần thiết. Không nên đi theo chiều ngược lại là xác lập trước một hệ thống quản lý rồi yêu cầu thị trường đi vào hệ thống đó.
Một vấn đề rất đáng lưu ý là nguy cơ hình thành cơ chế “xin – cho” mới thông qua chính sách ưu đãi. Dự thảo đã đề xuất nhiều chính sách đáng khuyến khích về đất đai, đầu tư, thuế, tín dụng, hạ tầng, tổ hợp sáng tạo và tài sản trí tuệ. Chẳng hạn, dự thảo xác định đầu tư xây dựng hạ tầng công nghiệp văn hóa là ngành, nghề đặc biệt ưu đãi đầu tư và đề xuất chính sách ưu đãi đối với tổ hợp, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa. Đây là hướng đúng, nhưng nếu để doanh nghiệp phải chứng minh qua nhiều tầng hồ sơ rằng sản phẩm của mình thuộc “trọng điểm”, có “hàm lượng bản sắc Việt Nam”, sử dụng “tài sản trí tuệ gốc trọng điểm” hoặc đáp ứng một danh mục được cơ quan hành chính xác nhận, thì ưu đãi rất dễ biến thành một loại giấy phép mềm. Khi đó, doanh nghiệp không còn tập trung vào việc tạo ra sản phẩm tốt mà phải tập trung vào việc chứng minh mình đủ điều kiện để được Nhà nước công nhận là “đối tượng được hỗ trợ”.
Cần đảo ngược nguyên tắc này. Ưu đãi nên mặc định theo hoạt động và kết quả, không nên mặc định theo danh hiệu. Nhà nước có thể quy định rõ những hoạt động nào được hưởng ưu đãi, mức ưu đãi nào tương ứng với kết quả nào và cơ chế hậu kiểm ra sao. Ví dụ, một doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất nội dung văn hóa Việt Nam, đào tạo nhân lực sáng tạo, số hóa di sản, phát triển công nghệ văn hóa, xuất khẩu sản phẩm văn hóa hoặc đầu tư vào không gian sáng tạo thì chỉ cần chứng minh hoạt động thực tế và kết quả đầu ra theo tiêu chí định lượng. Không nhất thiết phải xin xác nhận từng sản phẩm rằng nó có đủ “hàm lượng bản sắc Việt Nam” hay không. Đối với những khái niệm khó lượng hóa như bản sắc, sáng tạo, giá trị văn hóa, cần hết sức thận trọng, bởi nếu biến những khái niệm này thành điều kiện hành chính để được hưởng chính sách thì chính Nhà nước sẽ trở thành người quyết định đâu là sáng tạo và đâu là văn hóa, trong khi thị trường, công chúng và thời gian mới là những cơ chế quan trọng để xác lập giá trị của sản phẩm văn hóa.
Điểm này đặc biệt quan trọng đối với kiến trúc, thiết kế, thời trang, nghệ thuật, âm nhạc, điện ảnh và các ngành sáng tạo đương đại. Một sản phẩm có thể rất Việt Nam mà không sử dụng những biểu tượng truyền thống quen thuộc; ngược lại, một sản phẩm sử dụng dày đặc các yếu tố truyền thống vẫn có thể không tạo ra giá trị văn hóa mới. Vì vậy, “bản sắc Việt Nam” nên được xác định chủ yếu như một giá trị cần khuyến khích, chứ không nên trở thành một chiếc cửa hành chính mà nghệ sĩ và doanh nghiệp phải đi qua để được hưởng chính sách.
Một điểm thứ hai cần sửa mạnh là cách tiếp cận đối với tài sản trí tuệ. Đây thực sự có thể là một trong những đột phá lớn nhất của dự thảo, bởi công nghiệp văn hóa khác với công nghiệp truyền thống ở chỗ tài sản lớn nhất của doanh nghiệp nhiều khi không nằm trong đất đai, nhà xưởng hay máy móc mà nằm trong kịch bản, nhân vật, thiết kế, bản nhạc, hình ảnh, phần mềm, thương hiệu, thế giới nội dung, cộng đồng người dùng và quyền khai thác. Chính dự thảo cũng xác định tài sản trí tuệ là một yếu tố đột phá và đặt vấn đề định danh, lập hồ sơ, định giá, thương mại hóa, góp vốn và sử dụng tài sản trí tuệ trong tín dụng.
Nhưng ở đây cần tránh một nghịch lý: để giúp tài sản trí tuệ trở thành tài sản kinh tế, không nên biến việc khai báo và lập hồ sơ tài sản trí tuệ thành một thủ tục hành chính mới. Mã định danh, hồ sơ tài sản trí tuệ và cơ sở dữ liệu nên được thiết kế theo nguyên tắc “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”, tích hợp với hệ thống sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp, thuế và nền tảng giao dịch. Cá nhân sáng tạo không nên phải tự mình hoàn thành một bộ hồ sơ phức tạp mới có thể được ghi nhận tài sản của mình. Đặc biệt, phải thiết kế cơ chế để dữ liệu được tạo tự động hoặc bán tự động từ các giao dịch, đăng ký quyền, hợp đồng khai thác và hoạt động thương mại hóa.
Quan trọng hơn, Nhà nước không nên chỉ xây dựng “hồ sơ tài sản trí tuệ” mà phải xây dựng “hạ tầng thị trường tài sản trí tuệ”. Một tài sản chỉ có giá trị kinh tế khi có khả năng chuyển nhượng, cấp phép, góp vốn, khai thác, định giá, bảo hiểm, tài trợ và xử lý khi có tranh chấp. Nếu chỉ có giấy chứng nhận mà không có người mua, người định giá, dữ liệu giao dịch, tổ chức trung gian và cơ chế xử lý tài sản khi vỡ nợ thì tài sản trí tuệ vẫn rất khó trở thành tài sản bảo đảm thực tế.
Đối với đề xuất cho phép tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm và cơ chế bảo lãnh tín dụng, đây là hướng rất đáng hoan nghênh, nhưng cần thiết kế theo cơ chế chia sẻ rủi ro, thay vì chỉ giao trách nhiệm cho ngân hàng. Dự thảo đã đề xuất Nhà nước thực hiện cơ chế bảo lãnh tín dụng đối với khoản vay được bảo đảm bằng tài sản trí tuệ trong giai đoạn thị trường tài chính cho tài sản trí tuệ đang hình thành. Đây là một chính sách đúng hướng, nhưng cần quy định rõ Nhà nước bảo lãnh phần rủi ro nào, tỷ lệ bao nhiêu, trong trường hợp nào, ai định giá, ai chịu trách nhiệm khi định giá sai, cơ chế xử lý tài sản khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và đặc biệt là cơ chế giảm dần hỗ trợ khi thị trường trưởng thành. Nếu không, ngân hàng vẫn sẽ có tâm lý coi tài sản trí tuệ là tài sản “khó xử lý” và quy định trên có nguy cơ chỉ tồn tại trên giấy.
Một thay đổi quan trọng hơn nữa là cần chuyển từ cơ chế cấp vốn theo hồ sơ sang cơ chế vốn theo kết quả. Công nghiệp văn hóa có mức độ rủi ro cao nhưng đồng thời có khả năng tạo ra giá trị rất lớn. Không thể yêu cầu một startup sáng tạo chứng minh chắc chắn doanh thu tương lai rồi mới cho vốn, bởi nếu doanh thu đã chắc chắn thì đó không còn là giai đoạn cần vốn mạo hiểm. Nhà nước nên sử dụng một phần vốn công như vốn mồi, tạo quỹ đồng đầu tư, quỹ đầu tư mạo hiểm văn hóa, cơ chế matching fund với khu vực tư nhân, bảo lãnh một phần rủi ro và đặt hàng sản phẩm sáng tạo. Nhà nước không cần chọn nghệ sĩ hay chọn doanh nghiệp thắng cuộc; Nhà nước cần tạo ra cơ chế để nhiều ý tưởng được thử nghiệm và thị trường lựa chọn.
Đây là điểm rất khác giữa Nhà nước cấp tiền và Nhà nước tạo thị trường cho tiền chảy vào sáng tạo.
Một công cụ đặc biệt cần được bổ sung là mua sắm công đối với sản phẩm và dịch vụ công nghiệp văn hóa. Nếu Nhà nước muốn phát triển công nghiệp văn hóa, Nhà nước chính là một khách hàng rất lớn. Nhà nước có nhu cầu về thiết kế, kiến trúc, phim, nội dung số, bảo tàng, triển lãm, xuất bản, trò chơi giáo dục, truyền thông, sản phẩm lưu niệm, số hóa di sản, không gian công cộng, nghệ thuật công cộng và nhiều dịch vụ sáng tạo khác. Thay vì chỉ hỗ trợ doanh nghiệp bằng tiền, Nhà nước có thể mua sản phẩm tốt của doanh nghiệp. Cách này tạo ra doanh thu, dữ liệu thị trường, khách hàng tham chiếu và khả năng mở rộng cho doanh nghiệp, đồng thời Nhà nước nhận được sản phẩm phục vụ xã hội.
Vì vậy, cần nghiên cứu một chương trình “đặt hàng sáng tạo công”, trong đó cơ quan nhà nước có thể đặt hàng các sản phẩm sáng tạo theo mục tiêu và kết quả, tổ chức tuyển chọn cạnh tranh, thanh toán theo mốc và đánh giá sau sử dụng. Đây sẽ là một trong những công cụ mạnh nhất để chuyển tư duy từ “hỗ trợ” sang “kiến tạo thị trường”.
Vấn đề tiếp theo là hạ tầng công nghiệp văn hóa. Dự thảo đã đưa vào khái niệm cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa và tổ hợp sáng tạo văn hóa. Đây là một bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, hạ tầng sáng tạo không nên bị hiểu đơn giản là xây một khu nhà rồi cho doanh nghiệp thuê. Một hạ tầng công nghiệp văn hóa đúng nghĩa phải là nơi tập trung dòng người, dòng vốn, dòng tri thức, công nghệ và thị trường. Nó cần studio, không gian thử nghiệm, đào tạo, trình diễn, triển lãm, sản xuất, thương mại, lưu trú ngắn hạn, dịch vụ pháp lý, sở hữu trí tuệ, tài chính, truyền thông và không gian công cộng. Nếu chỉ xây “khu công nghiệp văn hóa” theo mô hình bất động sản rồi áp thêm nhãn văn hóa, chúng ta sẽ tạo ra bất động sản mới chứ chưa chắc tạo ra hệ sinh thái sáng tạo.
Đặc biệt, cần tránh để điều kiện về đất đai và quy hoạch trở thành nút thắt của mô hình này. Trong thực tiễn, những không gian sáng tạo thường xuất hiện từ những nhà máy cũ, nhà kho, công trình bỏ trống, tầng trệt, nhà ở cũ, khu phố cũ hoặc những tài sản chưa được khai thác hiệu quả. Pháp luật nên cho phép chuyển đổi công năng có kiểm soát, với tiêu chuẩn an toàn, môi trường và phòng cháy rõ ràng, thay vì buộc mọi mô hình sáng tạo phải chờ một dự án đầu tư mới, một khu đất mới và một quy hoạch mới. Nghị định 282/2026/NĐ-CP đã bước đầu cụ thể hóa các loại hình cụm, khu và tổ hợp sáng tạo văn hóa, trong đó có mô hình chuyển đổi công năng công trình và quy định thời hạn giải quyết hồ sơ ở cấp tỉnh. Nhưng chính điều đó cũng cho thấy cần tiếp tục đơn giản hóa để hạ tầng sáng tạo có thể hình thành từ dưới lên, không phải chỉ từ những dự án được Nhà nước hoặc nhà đầu tư lớn đề xuất.
Về thủ tục hành chính, cần thực hiện một nguyên tắc rất rõ: hoạt động sáng tạo có rủi ro thấp thì hậu kiểm; hoạt động có rủi ro cao mới tiền kiểm; những hoạt động chưa có quy định thì được thử nghiệm có kiểm soát. Dự thảo đã có xu hướng chuyển một số hoạt động từ tiền kiểm từng sự kiện sang tiền kiểm theo chu kỳ trong tổ hợp sáng tạo văn hóa, đây là hướng đáng khuyến khích. Nhưng cần đưa nguyên tắc này lên thành nguyên tắc chung của đạo luật, thay vì chỉ áp dụng cho một số mô hình không gian cụ thể.
Mỗi thủ tục phải có thời hạn rõ ràng, cơ quan chịu trách nhiệm rõ ràng, tiêu chí quyết định rõ ràng và cơ chế “im lặng là chấp thuận” hoặc cơ chế tự động đối với những trường hợp đủ điều kiện nên được nghiên cứu. Không thể để một startup văn hóa mất vài tháng chỉ để chờ một xác nhận hành chính trong khi vòng đời sản phẩm của họ có thể chỉ vài tuần hoặc vài tháng. Công nghiệp văn hóa cần tốc độ, trong khi bộ máy hành chính thường được thiết kế để kiểm soát rủi ro. Hai logic này phải được thiết kế lại để có thể cùng tồn tại.
Một vấn đề đặc biệt cần được sửa là vị trí pháp lý của cá nhân sáng tạo, nhóm sáng tạo và doanh nghiệp siêu nhỏ. Đây có thể là “tầng đáy” nhưng lại là nơi sản sinh phần lớn ý tưởng mới. Nếu chính sách chủ yếu thiết kế cho doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc dự án có quy mô lớn, luật sẽ vô tình hỗ trợ những chủ thể đã trưởng thành thay vì giúp hình thành lớp doanh nghiệp mới. Trong thực tế, một nhóm bốn người làm phim, một studio thiết kế ba người, một nhóm phát triển trò chơi, một nghệ nhân, một nhà thiết kế độc lập hay một nhóm kiến trúc sư có thể tạo ra tài sản trí tuệ rất lớn nhưng chưa có doanh thu, tài sản thế chấp hay bộ máy kế toán đủ mạnh.
Do đó, cần thiết kế “hộ chiếu sáng tạo” hoặc “tài khoản sáng tạo” cho cá nhân và nhóm sáng tạo, gắn với mã định danh, danh mục tài sản trí tuệ, lịch sử dự án và quyền tiếp cận một số dịch vụ hỗ trợ. Thủ tục phải cực kỳ đơn giản. Một cá nhân có thể được ghi nhận là chủ thể sáng tạo mà không nhất thiết phải thành lập doanh nghiệp ngay. Khi sản phẩm trưởng thành và có hoạt động thương mại, họ có thể chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp phù hợp. Như vậy, luật sẽ tạo ra đường dẫn từ cá nhân sáng tạo → nhóm sáng tạo → startup → doanh nghiệp → doanh nghiệp xuất khẩu, thay vì yêu cầu tất cả phải bước vào thị trường bằng hình thức doanh nghiệp ngay từ đầu.
Về nhân lực, cũng cần tránh tư duy chỉ đào tạo thêm các ngành văn hóa truyền thống. Công nghiệp văn hóa cần những con người có khả năng kết nối nghệ thuật với kinh doanh, công nghệ, pháp luật, tài chính, marketing, dữ liệu, sản xuất và quản trị tài sản trí tuệ. Dự thảo đã đề cập đến đào tạo nhân lực có kỹ năng liên ngành, có khả năng kết nối nhiều công đoạn hoặc toàn bộ chuỗi giá trị. Cần biến nguyên tắc này thành chương trình cụ thể: cho phép doanh nghiệp cùng tham gia xây dựng chương trình đào tạo, công nhận kinh nghiệm nghề nghiệp, đào tạo theo dự án, đặt hàng đào tạo và đưa chuyên gia thực hành vào trường đại học. Một người có thể là nhà thiết kế nhưng đồng thời phải hiểu thị trường; một nhà sản xuất nội dung phải hiểu bản quyền; một nghệ sĩ muốn thương mại hóa sản phẩm phải hiểu tài chính và hợp đồng. Nguồn nhân lực công nghiệp văn hóa phải là nguồn nhân lực lai, không phải nguồn nhân lực đơn ngành.
Về thị trường, dự thảo cần mạnh hơn nữa. Có sàn giao dịch công nghiệp văn hóa là tốt, nhưng không nên giả định rằng cứ có một “sàn” thì thị trường sẽ xuất hiện. Thị trường cần thanh khoản, thông tin, người mua, người bán, cơ chế định giá, tiêu chuẩn giao dịch, giải quyết tranh chấp và niềm tin. Nếu xây một nền tảng giao dịch nhưng không có giao dịch thật thì đó chỉ là một hệ thống công nghệ. Vì vậy, cần ưu tiên xây dựng hạ tầng thị trường, bao gồm dữ liệu giao dịch, chuẩn hợp đồng, cơ chế cấp phép quyền khai thác, cơ chế chia sẻ doanh thu, định giá, bảo hiểm, giải quyết tranh chấp và khả năng giao dịch xuyên biên giới.
Đặc biệt, cần bổ sung tư duy chuỗi giá trị và sản phẩm phái sinh. Một bộ phim không chỉ tạo ra doanh thu phòng vé; nó có thể tạo nhân vật, âm nhạc, trò chơi, đồ chơi, thời trang, du lịch, triển lãm, sách và các sản phẩm số. Một thiết kế có thể trở thành thương hiệu. Một công trình kiến trúc có thể trở thành điểm đến văn hóa. Một di sản có thể tạo ra thiết kế, thời trang, phim ảnh, trò chơi, du lịch và giáo dục. Vì vậy, luật phải tạo điều kiện để một tài sản văn hóa có thể được tái sáng tạo và khai thác nhiều tầng, thay vì quản lý từng sản phẩm một cách rời rạc.
Đối với khái niệm “tài sản trí tuệ gốc trọng điểm” và “sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm”, cần xác lập cơ chế động, minh bạch và cạnh tranh. Không nên tạo một danh sách cố định do cơ quan quản lý quyết định rồi sau đó doanh nghiệp phải xin để được đưa vào danh sách. Có thể thiết kế cơ chế đánh giá dựa trên doanh thu, mức độ sử dụng, khả năng xuất khẩu, lượng khán giả, số lượng sản phẩm phái sinh, tác động văn hóa, mức độ đổi mới và khả năng tạo việc làm. Quan trọng nhất là không để danh hiệu trở thành tài sản độc quyền của một nhóm doanh nghiệp.
Đối với “hàm lượng bản sắc Việt Nam”, cần có một cách tiếp cận mềm hơn. Bản sắc không nên được đo bằng tỷ lệ sử dụng biểu tượng truyền thống. Có thể đánh giá thông qua nguồn nguyên liệu văn hóa, câu chuyện, ngôn ngữ, tri thức bản địa, nhân vật, chất liệu, không gian, kỹ thuật, phương thức sáng tạo hoặc đóng góp vào hình ảnh Việt Nam. Nhưng tốt nhất, đây nên là một tiêu chí cộng điểm hoặc ưu tiên, không phải điều kiện cứng để một sản phẩm được xem là công nghiệp văn hóa.
Một điểm nữa cần đặc biệt lưu ý là phân quyền. Công nghiệp văn hóa không thể phát triển nếu mọi quyết định quan trọng đều tập trung ở Trung ương. Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, Huế hay các địa phương có điều kiện văn hóa khác nhau cần có quyền thử nghiệm những mô hình riêng. Luật nên tạo ra không gian chính sách địa phương, trong đó địa phương được quyền thí điểm về không gian sáng tạo, sử dụng tài sản công, kinh tế đêm, sự kiện văn hóa, chuyển đổi công năng, đặt hàng sáng tạo và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp trong phạm vi luật cho phép. Nếu một mô hình thành công, có thể nhân rộng. Đây chính là cách biến Việt Nam thành một phòng thí nghiệm chính sách công nghiệp văn hóa, thay vì chờ Trung ương thiết kế một mô hình hoàn chỉnh cho toàn quốc.
Đồng thời phải làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch không thể một mình điều hành một ngành liên quan đến đất đai, tài chính, thuế, tín dụng, công nghệ, sở hữu trí tuệ, thương mại, giáo dục, du lịch và đô thị. Luật cần xác định Bộ VHTTDL là cơ quan kiến tạo chính sách và điều phối hệ sinh thái, nhưng không biến Bộ thành “cửa ngõ” của mọi thủ tục. Những việc thuộc thẩm quyền chuyên ngành nào thì thực hiện theo cơ chế một cửa và chịu trách nhiệm của cơ quan chuyên ngành đó. Điều cần thiết là một đầu mối phục vụ doanh nghiệp, chứ không phải nhiều đầu mối mà doanh nghiệp phải tự đi kết nối.
Một nguyên tắc khác cần được đưa vào Luật là đánh giá chính sách bằng kết quả. Không thể đánh giá Luật thành công bằng số lượng doanh nghiệp được công nhận, số hồ sơ tài sản trí tuệ được lập, số khu sáng tạo được thành lập hay số hội nghị được tổ chức. Phải đo bằng những gì thực sự xảy ra trong nền kinh tế: số lượng sản phẩm văn hóa mới, doanh thu, xuất khẩu, việc làm sáng tạo, thu nhập của người sáng tạo, vốn tư nhân huy động được, số tài sản trí tuệ được thương mại hóa, số sản phẩm được cấp phép, số doanh nghiệp tăng trưởng, số sản phẩm Việt Nam đi ra quốc tế và mức độ tham gia của khu vực tư nhân. Mục tiêu công nghiệp văn hóa được đặt ở mức tối thiểu 7% GDP vào năm 2030 càng làm cho yêu cầu này trở nên cấp thiết.
Một đạo luật phát triển cũng phải có cơ chế tự đánh giá và tự sửa. Sau hai hoặc ba năm cần có đánh giá độc lập về những chính sách nào thực sự tạo ra tăng trưởng, chính sách nào chỉ tạo ra thủ tục, nhóm doanh nghiệp nào được hưởng lợi, nhóm nào bị bỏ lại, bao nhiêu vốn tư nhân được huy động trên một đồng ngân sách và bao nhiêu tài sản trí tuệ được thương mại hóa. Những chính sách không tạo ra kết quả phải được tự động xem xét sửa đổi. Như vậy, Luật sẽ trở thành một hệ thống biết học, chứ không phải một văn bản được ban hành rồi gần như bất biến.
Điểm cuối cùng, và có lẽ là quan trọng nhất, là phải thay đổi quan niệm về vai trò của Nhà nước. Nhà nước không nên trở thành nhà sản xuất văn hóa lớn nhất, nhà đầu tư văn hóa lớn nhất hay người quyết định sản phẩm văn hóa nào thành công. Nhà nước phải làm những việc mà thị trường không thể tự làm hoặc làm không đủ: tạo luật chơi công bằng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng hạ tầng dùng chung, tạo vốn mồi, chia sẻ rủi ro ban đầu, mở dữ liệu, đặt hàng sản phẩm, tạo không gian thử nghiệm, bảo vệ cạnh tranh, hỗ trợ xuất khẩu và kết nối thị trường quốc tế.
Đó là sự khác biệt giữa Nhà nước hỗ trợ một ngành và Nhà nước kiến tạo một hệ sinh thái.
Vì vậy, kiến nghị quan trọng nhất đối với Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không phải là bổ sung thêm thật nhiều chính sách ưu đãi. Ngược lại, cần tinh lọc các cơ chế ưu đãi, giảm điều kiện xin – cho, giảm hồ sơ, giảm tầng nấc thẩm định và chuyển trọng tâm sang những công cụ tạo thị trường. Một luật tốt không nhất thiết phải quy định Nhà nước sẽ làm gì cho từng doanh nghiệp; luật phải tạo ra một môi trường trong đó doanh nghiệp, cá nhân sáng tạo và nhà đầu tư có thể tự làm được nhiều việc hơn mà không phải xin phép Nhà nước cho những việc có rủi ro thấp.
Có thể hình dung lại toàn bộ triết lý của Luật theo một chuỗi rất đơn giản: Nhà nước không chọn người thắng; Nhà nước tạo sân chơi để người sáng tạo có thể thi đấu. Nhà nước không quyết định sản phẩm nào được yêu thích; Nhà nước bảo đảm người sáng tạo được quyền sở hữu và hưởng thành quả. Nhà nước không cấp tiền để duy trì hoạt động; Nhà nước tạo vốn mồi và thị trường để hoạt động có khả năng tự phát triển. Nhà nước không quản lý từng ý tưởng; Nhà nước quản lý rủi ro thực tế. Nhà nước không tạo thêm hồ sơ; Nhà nước tạo hạ tầng dữ liệu. Nhà nước không chỉ bảo tồn tài nguyên văn hóa; Nhà nước tạo điều kiện để tài nguyên đó được chuyển hóa thành tri thức, tài sản trí tuệ, sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế mới.
Nếu làm được như vậy, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sẽ thực sự trở thành đạo luật mở đường cho một ngành kinh tế mới. Nếu không, nguy cơ là chúng ta sẽ có một nghịch lý rất lớn: một đạo luật được xây dựng để giải phóng sức sáng tạo nhưng lại tạo ra một hệ thống thủ tục khiến người sáng tạo phải dành nhiều thời gian hơn cho việc chứng minh mình đủ điều kiện được sáng tạo.
Cần đặc biệt tránh kết quả đó.
Bởi công nghiệp văn hóa không lớn lên nhờ số lượng văn bản quản lý. Nó lớn lên khi một ý tưởng có thể nhanh chóng trở thành sản phẩm; một sản phẩm có thể trở thành tài sản trí tuệ; một tài sản trí tuệ có thể trở thành vốn; vốn có thể trở thành doanh nghiệp; doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường; thị trường có thể tạo doanh thu; doanh thu quay trở lại nuôi dưỡng sáng tạo; và sáng tạo mới tiếp tục tạo ra những giá trị văn hóa mới cho xã hội.
Vì vậy, đề nghị Ban soạn thảo xem xét định vị lại Dự thảo Luật theo một nguyên tắc xuyên suốt: Luật Phát triển công nghiệp văn hóa phải là luật về năng lực tạo giá trị, không phải luật về năng lực quản lý hoạt động văn hóa. Quản lý chỉ là điều kiện bảo đảm; phát triển mới là mục tiêu. Thủ tục chỉ nên tồn tại khi nó bảo vệ được một lợi ích công cụ thể; còn nếu một thủ tục không tạo thêm giá trị, không giảm rủi ro đáng kể và không bảo vệ được quyền lợi chính đáng của xã hội thì cần được loại bỏ.
Đây cũng là cách để hiện thực hóa đúng tinh thần mà chính cơ quan soạn thảo đã đặt ra: chuyển hóa tài nguyên văn hóa, năng lực sáng tạo và tài sản trí tuệ thành sức mạnh kinh tế, hình thành hệ sinh thái sáng tạo và đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới.
Một đạo luật tốt không phải là đạo luật quản lý được nhiều hơn, mà là đạo luật khiến xã hội có thể làm được nhiều hơn, nhanh hơn, sáng tạo hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn. Với công nghiệp văn hóa, nguyên tắc ấy càng phải được đặt ở vị trí trung tâm, bởi thứ mà chúng ta đang quản lý cuối cùng không phải là một ngành kinh tế thông thường, mà là năng lực sáng tạo của cả xã hội và khả năng biến trí tưởng tượng của con người Việt Nam thành tài sản, sản phẩm, doanh nghiệp, thị trường, việc làm, bản sắc và sức mạnh mềm của quốc gia.
Nếu nhìn Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đúng với bản chất của nó, thì điều quan trọng nhất không phải là luật quy định Nhà nước quản lý thêm được bao nhiêu, mà là sau khi có luật, người dân và doanh nghiệp làm được thêm bao nhiêu việc mà trước đây họ không làm được. Đây phải là nguyên tắc xuất phát điểm. Công nghiệp văn hóa là một nền kinh tế dựa trên trí tưởng tượng, tài năng, bản sắc, tri thức và tài sản trí tuệ; vì vậy, nếu Nhà nước dùng tư duy quản lý hành chính truyền thống để điều tiết nó, rất dễ xảy ra nghịch lý là càng muốn “phát triển” thì càng tạo thêm thủ tục, càng nhiều chính sách hỗ trợ thì doanh nghiệp càng phải chứng minh, càng nhiều cơ chế ưu đãi thì càng nhiều cửa phải đi qua. Một đạo luật như vậy có thể rất đầy đủ về mặt quản lý nhưng lại yếu về năng lực phát triển. Vì thế, cần quán triệt một hệ nguyên tắc mới: Nhà nước không đứng trước người sáng tạo để kiểm soát, mà đứng phía sau để mở đường, giảm rủi ro, bảo vệ quyền và đưa nguồn lực đến nơi thị trường chưa tự đến được.
Nguyên tắc đầu tiên phải là lấy lợi ích của người dân, người sáng tạo và doanh nghiệp làm trung tâm của thiết kế chính sách. Mọi điều khoản nên được kiểm nghiệm bằng một câu hỏi rất đơn giản: “Quy định này giúp chủ thể sáng tạo làm được gì tốt hơn, nhanh hơn, rẻ hơn hoặc an toàn hơn?”. Nếu câu trả lời là không có, cần xem xét lại sự cần thiết của quy định đó. Không thể lấy việc cơ quan quản lý có thêm dữ liệu, thêm hồ sơ, thêm thẩm quyền hay thêm công cụ kiểm tra làm thước đo của một đạo luật phát triển. Thước đo phải là thời gian gia nhập thị trường giảm bao nhiêu, chi phí tuân thủ giảm bao nhiêu, số lượng sản phẩm mới tăng bao nhiêu, vốn tư nhân chảy vào ngành tăng bao nhiêu, tài sản trí tuệ được thương mại hóa bao nhiêu và thu nhập của người sáng tạo được cải thiện như thế nào.
Từ nguyên tắc đó phải hình thành một nguyên tắc thứ hai: mọi thủ tục hành chính mới phải chứng minh được giá trị của nó. Không nên mặc định rằng một chính sách mới phải đi cùng một bộ hồ sơ mới. Nếu Nhà nước muốn doanh nghiệp được hưởng ưu đãi, trước tiên hãy thiết kế một cơ chế xác định tự động dựa trên dữ liệu thuế, đăng ký doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ và kết quả hoạt động. Nếu đã có dữ liệu thì không bắt doanh nghiệp khai lại. Nếu một thông tin đã được cơ quan nhà nước xác nhận thì không yêu cầu doanh nghiệp mang giấy tờ đó đi xác nhận lần thứ hai. Đây phải là nguyên tắc “Nhà nước có dữ liệu thì Nhà nước tự khai thác; người dân không phải khai lại thông tin mà Nhà nước đã có”.
Đồng thời phải áp dụng nguyên tắc một lần cung cấp thông tin, nhiều lần sử dụng. Người sáng tạo đăng ký tài sản trí tuệ một lần thì dữ liệu đó, trong phạm vi pháp luật cho phép, có thể phục vụ định danh tài sản, giao dịch, vay vốn, cấp phép khai thác, thống kê và đánh giá chính sách. Doanh nghiệp đăng ký một lần thì không nên phải nộp lại cùng một bộ hồ sơ cho nhiều cơ quan. Đây không chỉ là cải cách thủ tục; nó là điều kiện để công nghiệp văn hóa có tốc độ tương xứng với nền kinh tế số.
Nguyên tắc thứ ba là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm theo mức độ rủi ro. Đây phải là một nguyên tắc nền tảng của Luật, chứ không chỉ là một cơ chế áp dụng cho một vài tổ hợp sáng tạo. Những hoạt động có nguy cơ trực tiếp đối với an toàn, sức khỏe, an ninh hoặc quyền lợi của người khác thì Nhà nước có quyền tiền kiểm chặt chẽ. Nhưng đối với những hoạt động sáng tạo có rủi ro thấp, đặc biệt là các hoạt động thử nghiệm, biểu diễn, thiết kế, nội dung số, triển lãm, không gian sáng tạo nhỏ, sản phẩm mới chưa có tiền lệ, Nhà nước nên cho phép làm trước trong khuôn khổ pháp luật và kiểm tra bằng kết quả thực tế. Càng ít rủi ro thì càng ít thủ tục; càng có lịch sử tuân thủ tốt thì càng được đơn giản hóa. Đây là cách biến quản lý nhà nước thành một hệ thống thông minh thay vì một hệ thống đồng loạt áp cùng một mức kiểm soát cho tất cả.
Nguyên tắc thứ tư là không quản lý cái chưa gây ra rủi ro. Một trong những bệnh phổ biến của quản lý hành chính là cố gắng dự liệu mọi khả năng có thể xảy ra bằng cách đặt ra quy định trước. Nhưng công nghiệp văn hóa lại liên tục tạo ra những thứ chưa từng tồn tại. Nếu luật chỉ cho phép những gì đã được định danh, thì luật sẽ luôn đi sau sáng tạo. Vì vậy, cần có nguyên tắc: những gì pháp luật không cấm và không gây rủi ro đáng kể thì được phép thử nghiệm, đồng thời xây dựng cơ chế sandbox cho những mô hình mới chưa có quy định đầy đủ. Đây là cách để luật không trở thành chiếc hộp đóng kín đối với sáng tạo.
Nguyên tắc thứ năm là Nhà nước hỗ trợ đầu vào nhưng không can thiệp tùy tiện vào kết quả thị trường. Nhà nước có thể hỗ trợ hạ tầng, dữ liệu, đào tạo, vốn mồi, không gian sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, xúc tiến thương mại, kết nối quốc tế và chia sẻ một phần rủi ro. Nhưng Nhà nước không nên quyết định thay công chúng rằng sản phẩm nào hay, nghệ sĩ nào giỏi, doanh nghiệp nào sẽ thành công hoặc xu hướng văn hóa nào phải phát triển. Thị trường và công chúng phải có quyền lựa chọn. Nhà nước nên tạo sân chơi chứ không chọn người thắng.
Từ đó cần phá bỏ tư duy “xin được công nhận để được hỗ trợ”. Chính sách ưu đãi không nên phụ thuộc quá nhiều vào việc doanh nghiệp phải xin xác nhận mình thuộc nhóm “trọng điểm”, sản phẩm có “hàm lượng bản sắc” đủ cao hay tài sản trí tuệ đã được cơ quan nào đó xác nhận là đặc biệt. Những khái niệm như bản sắc, sáng tạo, giá trị văn hóa cần được sử dụng để định hướng chính sách, nhưng không nên biến chúng thành những chiếc cửa hành chính tùy nghi. Càng nhiều khái niệm định tính được trao cho cơ quan hành chính quyết định, nguy cơ xin – cho càng lớn. Tiêu chí càng rõ, càng đo được, càng tự động thì không gian xin – cho càng nhỏ.
Nguyên tắc thứ sáu là ưu đãi phải dựa trên hoạt động và kết quả, không dựa trên danh hiệu. Một doanh nghiệp tạo ra sản phẩm văn hóa Việt Nam có khả năng xuất khẩu, tạo việc làm, đầu tư nghiên cứu, phát triển tài sản trí tuệ và tạo doanh thu thì phải được hưởng chính sách theo những kết quả đó. Không nhất thiết phải qua nhiều vòng để được công nhận là “doanh nghiệp công nghiệp văn hóa trọng điểm”. Tương tự, một cá nhân sáng tạo có tài sản trí tuệ có giá trị không nên bị loại khỏi chính sách chỉ vì chưa thành lập doanh nghiệp. Chính sách phải đi theo giá trị được tạo ra, chứ không bắt giá trị phải đi qua một hình thức hành chính cố định.
Nguyên tắc thứ bảy là Nhà nước phải chia sẻ rủi ro thị trường thay vì chỉ yêu cầu doanh nghiệp tự chịu rủi ro. Công nghiệp văn hóa có đặc điểm là nhiều dự án thất bại nhưng một số ít dự án thành công có thể tạo ra giá trị rất lớn. Đây là đặc tính của kinh tế sáng tạo và kinh tế đổi mới. Nếu ngân hàng chỉ cho vay khi doanh nghiệp có tài sản thế chấp, thì phần lớn tài sản quan trọng nhất của doanh nghiệp văn hóa – ý tưởng, bản quyền, thương hiệu, nội dung, thiết kế – sẽ không được chuyển hóa thành vốn. Nhà nước vì vậy cần tham gia ở phần rủi ro mà thị trường chưa đủ khả năng hấp thụ: bảo lãnh một phần, quỹ đồng đầu tư, vốn mồi, hỗ trợ lãi suất có mục tiêu, bảo hiểm rủi ro hoặc các cơ chế tài chính tương tự. Mục tiêu không phải là Nhà nước cấp tiền thay thị trường, mà là dùng một lượng vốn công hữu hạn để kéo một lượng vốn tư nhân lớn hơn vào ngành.
Nguyên tắc thứ tám là biến Nhà nước thành một khách hàng của công nghiệp văn hóa, chứ không chỉ là cơ quan hỗ trợ. Đây là một thay đổi rất đáng kể. Nhà nước có nhu cầu rất lớn về kiến trúc, thiết kế, nghệ thuật công cộng, bảo tàng, triển lãm, nội dung số, phim tài liệu, xuất bản, giáo dục văn hóa, số hóa di sản, không gian công cộng và nhiều sản phẩm sáng tạo khác. Thay vì tổ chức những chương trình hỗ trợ nhỏ lẻ, Nhà nước có thể đặt hàng sản phẩm thông qua cạnh tranh công khai. Một doanh nghiệp thắng một hợp đồng cung cấp sản phẩm sáng tạo cho Nhà nước sẽ có doanh thu thực tế, khách hàng tham chiếu và năng lực để bước ra thị trường lớn hơn. Mua sắm công vì vậy có thể trở thành một chính sách công nghiệp văn hóa mạnh hơn rất nhiều so với trợ cấp đơn thuần.
Nguyên tắc thứ chín là Nhà nước phải tạo hạ tầng dùng chung mà doanh nghiệp nhỏ không đủ khả năng tự xây dựng. Đây là nơi Nhà nước có lợi thế thực sự. Nhà nước có thể xây dựng dữ liệu thị trường, cơ sở dữ liệu tài sản trí tuệ, không gian thử nghiệm, phòng lab, studio dùng chung, hạ tầng số, trung tâm trình diễn, mạng lưới xúc tiến quốc tế, hệ thống thông tin bản quyền, cơ chế định giá và nền tảng kết nối. Nhưng phải phân biệt rất rõ giữa hạ tầng công nghiệp văn hóa và bất động sản mang tên công nghiệp văn hóa. Không phải cứ xây một khu nhà rồi đặt tên “khu sáng tạo” là đã tạo ra hệ sinh thái sáng tạo. Hạ tầng phải giúp một người có ý tưởng tiếp cận được thiết bị, chuyên gia, vốn, thị trường, pháp lý và khách hàng.
Nguyên tắc thứ mười là trao quyền cho địa phương thử nghiệm. Công nghiệp văn hóa phụ thuộc rất mạnh vào đặc điểm của từng nơi. Thành phố Hồ Chí Minh không giống Huế; Hà Nội không giống Đà Nẵng; Hội An không giống một tỉnh miền núi; đồng bằng sông Cửu Long lại có một hệ tài nguyên văn hóa khác. Nếu mọi mô hình đều phải được thiết kế từ Trung ương thì không thể khai thác được sự đa dạng này. Luật nên tạo ra một hành lang để địa phương chủ động thí điểm về không gian sáng tạo, tài sản công, kinh tế đêm, chuyển đổi công năng, sự kiện, chợ sáng tạo, khu phố văn hóa, du lịch văn hóa và các mô hình kinh doanh mới. Trung ương xây dựng nguyên tắc và giới hạn rủi ro; địa phương được quyền thử nghiệm trong phạm vi đó.
Nguyên tắc thứ mười một là tài sản công phải được nhìn như nguồn lực phát triển, không chỉ như thứ phải bảo vệ khỏi rủi ro. Đây là một điểm nghẽn rất lớn. Việt Nam có nhiều nhà văn hóa, nhà hát, bảo tàng, nhà kho, công trình cũ, khu đất và tài sản công chưa được sử dụng hiệu quả. Nếu cơ chế pháp lý chỉ khiến cơ quan quản lý sợ sai và không dám cho thuê, hợp tác, chuyển đổi hoặc khai thác, tài sản sẽ tiếp tục nằm im. Cần thiết kế cơ chế hợp tác minh bạch, đấu giá hoặc tuyển chọn cạnh tranh, định giá rõ ràng, chia sẻ lợi ích và hậu kiểm để có thể đưa tài sản công vào hệ sinh thái sáng tạo mà vẫn bảo đảm chống thất thoát. Bảo vệ tài sản công không có nghĩa là để tài sản công chết trong trạng thái không sử dụng.
Nguyên tắc thứ mười hai là bảo vệ người sáng tạo trước khi yêu cầu họ thực hiện nghĩa vụ với Nhà nước. Người sáng tạo cần được bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, quyền nhận thù lao, quyền được ghi nhận, quyền thương lượng hợp đồng và quyền khai thác tài sản của mình. Khi quyền tài sản chưa được bảo vệ tốt, mọi chính sách hỗ trợ phía sau đều có hiệu quả hạn chế. Một nhà thiết kế không thể biến thiết kế thành tài sản nếu bản quyền dễ bị sao chép. Một nhà làm phim không thể đầu tư dài hạn nếu quyền khai thác không rõ. Một studio game không thể gọi vốn tốt nếu tài sản trí tuệ không được định danh và bảo vệ. Vì vậy, bảo vệ quyền tài sản trí tuệ phải được coi là chính sách phát triển kinh tế, không chỉ là nhiệm vụ quản lý văn hóa.
Nguyên tắc thứ mười ba là thiết kế chính sách theo vòng đời của chủ thể sáng tạo. Một người có ý tưởng không giống một startup mới thành lập; startup không giống doanh nghiệp đang tăng trưởng; doanh nghiệp trong nước không giống doanh nghiệp xuất khẩu. Chính sách phải tạo thành một con đường liên tục từ ý tưởng đến thử nghiệm, từ thử nghiệm đến sản phẩm, từ sản phẩm đến doanh nghiệp, từ doanh nghiệp đến thị trường quốc tế. Không thể để người sáng tạo phải bắt đầu lại từ đầu mỗi khi chuyển sang một giai đoạn phát triển mới.
Nguyên tắc thứ mười bốn là mọi chính sách hỗ trợ phải có “lối ra”. Một chính sách tốt không phải là chính sách giữ doanh nghiệp trong trạng thái được trợ cấp mãi mãi. Hỗ trợ ban đầu phải giúp doanh nghiệp đứng được bằng đôi chân của mình. Sau một khoảng thời gian, doanh nghiệp phải chuyển từ vốn công sang vốn tư nhân, từ thị trường trong nước sang thị trường quốc tế, từ trợ cấp sang doanh thu. Nhà nước cần đo tỷ lệ vốn tư nhân huy động được trên một đồng ngân sách, số doanh nghiệp trưởng thành sau hỗ trợ và doanh thu mới được tạo ra. Nếu một chương trình hỗ trợ chỉ tạo ra nhiều hồ sơ, nhiều hội thảo và nhiều báo cáo nhưng không tạo ra doanh nghiệp mạnh hơn thì chương trình đó cần được loại bỏ.
Nguyên tắc thứ mười lăm là mỗi chính sách mới phải đi kèm một cơ chế kiểm soát “chi phí tuân thủ”. Đây là điều rất nên được ghi thẳng vào Luật. Khi ban hành một quy định mới, cơ quan soạn thảo phải đánh giá doanh nghiệp mất bao nhiêu thời gian, bao nhiêu tiền, cần bao nhiêu nhân lực và bao nhiêu lần tiếp xúc với cơ quan quản lý. Không thể chỉ đánh giá lợi ích quản lý mà bỏ qua chi phí xã hội. Nếu một chính sách hỗ trợ doanh nghiệp 100 đồng nhưng khiến doanh nghiệp phải bỏ 50 đồng để chứng minh điều kiện, chính sách đó cần được thiết kế lại. Một đồng hỗ trợ không nên tạo ra một đồng chi phí hành chính.
Nguyên tắc cuối cùng là đánh giá luật bằng sự thay đổi trong đời sống chứ không bằng số lượng quy định. Sau khi luật có hiệu lực, câu hỏi quan trọng không phải là có bao nhiêu nghị định, thông tư, bao nhiêu cơ sở dữ liệu hay bao nhiêu doanh nghiệp được công nhận. Câu hỏi phải là: người sáng tạo có dễ bắt đầu hơn không, doanh nghiệp có dễ tiếp cận vốn hơn không, tài sản trí tuệ có dễ thương mại hóa hơn không, thời gian xin phép có giảm không, không gian sáng tạo có tăng không, doanh thu ngành có tăng không, số sản phẩm Việt Nam ra thế giới có tăng không và thu nhập của người làm sáng tạo có tăng không.
Từ toàn bộ các nguyên tắc trên, có thể xác lập một “nguyên tắc vàng” cho Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: mọi quy định phải trả lời được ba câu hỏi: Nhà nước đang bảo vệ lợi ích công nào; quy định này giúp người dân và doanh nghiệp làm được gì; và có cách nào đạt cùng mục tiêu với ít thủ tục hơn hay không? Nếu không trả lời được ba câu hỏi ấy, quy định không nên được đưa vào luật.
Và có lẽ cần đặt ra một sự thay đổi rất căn bản trong tư duy lập pháp: đừng hỏi trước rằng Nhà nước phải quản lý ngành công nghiệp văn hóa như thế nào; hãy hỏi Nhà nước đang cản trở điều gì, có thể tháo bỏ điều gì, có thể cung cấp điều gì, có thể chia sẻ rủi ro nào, có thể mở thị trường nào và có thể bảo vệ quyền nào để người dân và doanh nghiệp tự tạo ra giá trị.
Khi đó, Nhà nước sẽ chuyển từ vị trí “người gác cổng” sang “người mở đường”. Cơ quan quản lý không được đo bằng số lượng hồ sơ đã tiếp nhận và xử lý, mà bằng số lượng rào cản đã được tháo bỏ. Chính sách hỗ trợ không được đo bằng số tiền đã phân bổ, mà bằng số tiền tư nhân được huy động thêm và giá trị mới được tạo ra. Cơ sở dữ liệu không được đo bằng số trường thông tin đã thu thập, mà bằng số giao dịch và quyết định kinh tế mà nó giúp thực hiện. Không gian sáng tạo không được đo bằng số mét vuông xây dựng, mà bằng số người sáng tạo, doanh nghiệp, sản phẩm và thị trường thực sự hình thành trong đó.
Đó mới là tinh thần của một Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: không phải làm cho Nhà nước mạnh hơn trong việc quản lý người sáng tạo, mà làm cho người sáng tạo mạnh hơn trong việc tạo ra giá trị cho xã hội; không phải tạo thêm một hệ thống để doanh nghiệp phải đi qua, mà tạo ra một hệ sinh thái để doanh nghiệp có thể đi xa hơn.
Tôi cho rằng Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: không chỉ xây dựng thêm một đạo luật chuyên ngành, mà có thể trở thành một trong những đạo luật đầu tiên thể hiện rõ tư duy kiến tạo phát triển, đổi mới thể chế và giải phóng nguồn lực sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.
Chính vì vậy, vấn đề quan trọng nhất không phải là Dự thảo đã có đủ chính sách hay chưa, mà là cấu trúc pháp lý của Luật có thực sự làm cho người dân, người sáng tạo và doanh nghiệp dễ hành động hơn hay không.
Nếu một doanh nghiệp muốn mở một studio, một không gian nghệ thuật, một xưởng thiết kế, một trung tâm sáng tạo, một cơ sở sản xuất nội dung, một không gian biểu diễn hay một mô hình kết hợp văn hóa – thương mại mà phải đi qua nhiều cơ quan, xin nhiều loại xác nhận, chứng minh nhiều tiêu chí định tính và chờ nhiều hướng dẫn dưới luật, thì dù Luật có rất nhiều chính sách ưu đãi, trên thực tế vẫn chưa phải là một đạo luật phát triển.
Do đó, tôi kiến nghị Ban Soạn thảo thực hiện một cuộc “stress test” thể chế đối với toàn bộ Dự thảo: giả định một người trẻ có một ý tưởng sáng tạo, một nhóm kiến trúc sư muốn mở một không gian sáng tạo, một startup game muốn thương mại hóa sản phẩm, một doanh nghiệp muốn cải tạo một nhà máy cũ thành trung tâm văn hóa, một nghệ sĩ muốn tổ chức một chương trình mới, hoặc một nhà đầu tư nước ngoài muốn đầu tư vào một ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam. Sau đó đặt câu hỏi: họ sẽ bị chặn ở đâu, phải xin ai, phải chứng minh điều gì, quy định nào chưa rõ, cơ quan nào có quyền diễn giải và nếu hai cơ quan hiểu khác nhau thì ai quyết định cuối cùng?
Chỉ cần thực hiện bài kiểm tra này, chúng ta sẽ nhìn thấy những “vùng xám” mà một đạo luật phát triển cần phải chủ động đóng lại.
Thứ nhất, phải phá vùng xám lớn nhất: “ai được coi là chủ thể của công nghiệp văn hóa?”
Nếu Luật xác định công nghiệp văn hóa là một ngành kinh tế dựa trên sáng tạo, tài sản trí tuệ và tài nguyên văn hóa thì chủ thể của ngành không thể chỉ được nhìn qua hình thức pháp lý là doanh nghiệp.
Một cá nhân có thể tạo ra một bộ phim. Một nhóm có thể tạo ra một trò chơi. Một kiến trúc sư có thể tạo ra một hệ thống thiết kế. Một studio vài người có thể sở hữu một thương hiệu toàn cầu. Một nghệ sĩ có thể sở hữu hàng nghìn tác phẩm số. Một cộng đồng có thể tạo ra một sản phẩm văn hóa địa phương.
Nếu pháp luật công nhận họ nhưng chính sách hỗ trợ lại chủ yếu thiết kế cho doanh nghiệp, thì quyền được thừa nhận và khả năng tiếp cận chính sách sẽ không đi cùng nhau.
Vì vậy, Luật cần xác lập rõ các tầng chủ thể: cá nhân sáng tạo, nhóm sáng tạo, hộ kinh doanh, tổ chức sáng tạo, doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức xã hội – nghề nghiệp và các hình thức hợp tác khác. Mỗi chủ thể phải có con đường tiếp cận chính sách phù hợp.
Không nên bắt một người có ý tưởng phải “trở thành doanh nghiệp” trước khi được pháp luật nhìn nhận là một chủ thể kinh tế sáng tạo.
Thứ hai, phải đóng vùng xám của khái niệm “bản sắc Việt Nam”.
Đây là một khái niệm rất quan trọng về mặt định hướng nhưng cực kỳ nhạy cảm về mặt pháp lý.
Nếu “hàm lượng bản sắc Việt Nam” được dùng để quyết định sản phẩm nào được hưởng ưu đãi, thì câu hỏi lập tức xuất hiện: ai đánh giá, đánh giá bằng tiêu chí nào, tỷ lệ bao nhiêu là đủ, sản phẩm đương đại có bắt buộc phải chứa yếu tố truyền thống không, sản phẩm sử dụng công nghệ toàn cầu nhưng được sáng tạo bởi người Việt có được coi là sản phẩm văn hóa Việt Nam không?
Nếu không làm rõ, đây có thể trở thành một vùng diễn giải rất rộng.
Tôi kiến nghị Luật không nên biến “bản sắc Việt Nam” thành một loại giấy chứng nhận hành chính. Bản sắc nên là một tiêu chí định hướng và một giá trị được khuyến khích, không phải một chiếc cửa để cơ quan quản lý quyết định ai được bước vào nền kinh tế sáng tạo.
Cần chuyển từ câu hỏi “sản phẩm này có đủ bản sắc Việt Nam không?” sang câu hỏi có thể kiểm chứng hơn: sản phẩm có sử dụng, phát triển, diễn giải, sáng tạo mới hoặc thương mại hóa giá trị văn hóa Việt Nam hay không; tỷ lệ tài sản trí tuệ thuộc chủ thể Việt Nam là bao nhiêu; giá trị kinh tế tạo ra tại Việt Nam thế nào; đóng góp cho bảo tồn, phát triển hoặc lan tỏa văn hóa ra sao.
Thứ ba, phải xử lý vùng xám của “sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm”.
Đây là một điểm rất quan trọng.
Nếu Nhà nước lập danh mục “trọng điểm”, rất dễ xuất hiện tình trạng thị trường phát triển theo danh mục hành chính. Một sản phẩm không nằm trong danh mục có thể bị xem là không được ưu tiên dù thực tế đang có thị trường rất lớn.
Công nghiệp văn hóa là lĩnh vực thay đổi nhanh. Hôm nay có thể là game, ngày mai có thể là thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo, thiết kế trải nghiệm, kiến trúc số, nền tảng nội dung mới mà cơ quan lập pháp chưa dự liệu.
Vì vậy, danh mục nếu có chỉ nên là danh mục mở, được cập nhật linh hoạt và không được hiểu là danh mục đóng của những ngành “được phép phát triển”.
Nguyên tắc phải là: không nằm trong danh mục không đồng nghĩa với không được hưởng quyền phát triển; nằm trong danh mục không đồng nghĩa đương nhiên được ưu đãi.
Thứ tư, phải phá vùng xám giữa “quản lý văn hóa” và “quản lý hoạt động kinh tế”.
Đây có lẽ là một trong những điểm nghẽn lớn nhất.
Một hoạt động có thể đồng thời là hoạt động văn hóa, kinh doanh, du lịch, giáo dục, công nghệ, thương mại, bất động sản và dịch vụ.
Ví dụ một không gian sáng tạo có thể có triển lãm, cà phê, bán sách, bán sản phẩm thiết kế, workshop, biểu diễn và thương mại điện tử. Nếu mỗi hoạt động lại bị quản lý theo một hệ thống giấy phép riêng thì mô hình kinh doanh tích hợp sẽ gần như không thể vận hành.
Luật cần xác lập nguyên tắc một hoạt động kinh tế tích hợp không được bị chia nhỏ thành nhiều thủ tục hành chính chỉ vì nó có nhiều thành phần văn hóa khác nhau.
Nhà nước cần xác định rủi ro thực tế của hoạt động, chứ không quản lý từng chức năng một cách cơ học.
Thứ năm, phải giải quyết vùng xám về không gian sáng tạo và chuyển đổi công năng.
Đây là điểm rất thực tế.
Việt Nam có rất nhiều nhà máy cũ, nhà kho, công trình công cộng, nhà phố, khu phố cũ, tài sản công chưa khai thác và không gian bỏ trống có thể trở thành studio, gallery, xưởng thiết kế, không gian biểu diễn, trung tâm sáng tạo.
Nhưng giữa “được sử dụng làm hoạt động văn hóa” và “được phép chuyển đổi công năng để hoạt động như một cơ sở kinh doanh văn hóa” thường tồn tại một khoảng trống pháp lý.
Luật cần quy định cơ chế chuyển đổi công năng có điều kiện đối với các không gian này, trên nguyên tắc bảo đảm an toàn, phòng cháy chữa cháy, môi trường và trật tự đô thị nhưng không yêu cầu biến một không gian sáng tạo nhỏ thành một công trình mới hoàn toàn theo tiêu chuẩn của một dự án xây dựng quy mô lớn.
Nếu không giải quyết được điểm này, chúng ta có thể có rất nhiều chính sách nói về “hệ sinh thái sáng tạo” nhưng lại không có nơi để hệ sinh thái đó tồn tại.
Thứ sáu, phải phá vùng xám giữa tài sản công và tài sản được phép khai thác.
Nhà nước đang có rất nhiều tài sản công có giá trị văn hóa nhưng chưa được khai thác hiệu quả.
Vấn đề không chỉ là “cho thuê” mà là hợp tác khai thác để tạo giá trị.
Luật cần mở đường cho các mô hình hợp tác công – tư, thuê vận hành, đồng đầu tư, khai thác có thời hạn, chia sẻ doanh thu hoặc chuyển đổi công năng có kiểm soát.
Đồng thời phải quy định rõ cơ chế định giá, lựa chọn đối tác, công khai thông tin, phân chia lợi ích và hậu kiểm.
Nếu cán bộ chỉ được bảo đảm an toàn khi “không làm gì”, thì tài sản công sẽ tiếp tục bị đóng băng.
Bảo vệ tài sản công phải được hiểu là bảo vệ giá trị của tài sản, chứ không phải bảo vệ trạng thái bất động của tài sản.
Thứ bảy, phải làm rõ quyền sử dụng tài sản trí tuệ để vay vốn.
Đây là một vùng xám rất lớn.
Luật có thể quy định tài sản trí tuệ được sử dụng làm tài sản bảo đảm, nhưng nếu ngân hàng không biết định giá thế nào, xử lý thế nào khi khoản vay mất khả năng thanh toán, bán tài sản trí tuệ cho ai và thị trường thứ cấp ở đâu thì quy định này khó đi vào thực tế.
Do đó, không thể chỉ quy định “được dùng tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm”. Cần xây dựng cả chuỗi:
định danh → định giá → đăng ký → thế chấp → giám sát → xử lý khi phát sinh rủi ro → chuyển nhượng → thị trường thứ cấp.
Nếu thiếu một mắt xích, cả cơ chế sẽ khó vận hành.
Thứ tám, phải phá vùng xám “Nhà nước hỗ trợ bằng gì?”
Đây là vấn đề rất quan trọng.
Một đạo luật không thể liên tục sử dụng các cụm từ như “được hỗ trợ”, “được ưu đãi”, “được tạo điều kiện” nhưng phần quyết định thực chất lại giao cho văn bản dưới luật.
Cần phân biệt rõ quyền được hưởng chính sách và chương trình hỗ trợ tùy thuộc ngân sách.
Nếu là quyền thì phải có tiêu chí rõ, thủ tục đơn giản và cơ chế khiếu nại khi bị từ chối.
Nếu là chương trình ngân sách thì phải công khai ngân sách, tiêu chí lựa chọn, thời hạn, kết quả và trách nhiệm giải trình.
Không nên để một khoảng trống khiến doanh nghiệp biết mình “có chính sách” nhưng không biết khi nào được hưởng, ai quyết định và nếu bị từ chối thì dựa vào đâu để khiếu nại.
Thứ chín, phải chặn nguy cơ “xin – cho” trong việc xác định dự án trọng điểm.
Nếu một dự án muốn tiếp cận đất đai, tín dụng, thuế, không gian công cộng hoặc ưu đãi đầu tư mà phải được một cơ quan xác nhận là “dự án trọng điểm”, thì quyền quyết định thực chất sẽ tập trung vào khâu công nhận.
Đây chính là nơi có thể phát sinh lợi ích nhóm nếu tiêu chí không đủ minh bạch.
Tôi kiến nghị chuyển sang cơ chế điểm số và tiêu chí công khai, hạn chế tối đa quyết định chủ quan. Đồng thời công khai danh sách hồ sơ được hưởng ưu đãi và lý do được hưởng.
Không nên để doanh nghiệp phải “thuyết phục” cơ quan quản lý rằng mình đáng được hỗ trợ.
Thứ mười, phải quy định nguyên tắc “im lặng là đồng ý” hoặc cơ chế tự động đối với một số thủ tục rủi ro thấp.
Đây là một bước cải cách mạnh.
Nếu hồ sơ hợp lệ, cơ quan quản lý không phản hồi trong thời hạn luật định thì đối với một số loại hoạt động rủi ro thấp, cần nghiên cứu cơ chế tự động có hiệu lực.
Nếu không thể áp dụng rộng, ít nhất phải quy định rõ thời hạn xử lý, một đầu mối tiếp nhận và trách nhiệm giải trình khi quá hạn.
Không thể gọi là kiến tạo nếu doanh nghiệp không biết hồ sơ của mình đang nằm ở đâu và phải chờ bao lâu.
Thứ mười một, phải xử lý xung đột giữa các luật.
Công nghiệp văn hóa không tồn tại riêng trong Luật Văn hóa.
Nó chạm vào đất đai, xây dựng, quy hoạch, đầu tư, doanh nghiệp, thuế, sở hữu trí tuệ, lao động, thương mại điện tử, công nghệ, du lịch, tài sản công, đấu thầu, ngân sách và môi trường.
Vì vậy, một điều khoản rất quan trọng nên được bổ sung là cơ chế xử lý xung đột pháp luật đối với hoạt động công nghiệp văn hóa.
Khi một mô hình sáng tạo đồng thời chịu sự điều chỉnh của nhiều luật, phải có cơ chế xác định cơ quan đầu mối và cách phối hợp. Không thể để doanh nghiệp tự đi giải quyết từng cơ quan.
Thứ mười hai, phải xác định rõ ai chịu trách nhiệm cuối cùng.
Một trong những điểm nghẽn nguy hiểm nhất không phải là “không có quy định”, mà là có quá nhiều cơ quan cùng có một phần thẩm quyền.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bộ Tài chính; Bộ Khoa học và Công nghệ; Bộ Công Thương; cơ quan quản lý đất đai, xây dựng; địa phương... đều có thể liên quan.
Luật cần có nguyên tắc một đầu mối chịu trách nhiệm điều phối đối với các dự án công nghiệp văn hóa liên ngành.
Doanh nghiệp không nên phải tự đóng vai “cơ quan điều phối liên bộ”.
Thứ mười ba, phải có cơ chế pháp lý cho những mô hình chưa được pháp luật dự liệu.
Đây là tinh thần quan trọng nhất của Nghị quyết 57.
Luật không thể biết trước toàn bộ sản phẩm sáng tạo trong 10–20 năm tới.
Do đó cần có một điều khoản về đổi mới sáng tạo trong công nghiệp văn hóa, cho phép thí điểm các mô hình, sản phẩm, phương thức kinh doanh mới trong phạm vi kiểm soát rủi ro.
Nếu pháp luật chưa quy định thì không được mặc nhiên hiểu là không được làm.
Nguyên tắc cần chuyển thành:
“Được thử nghiệm những hoạt động chưa có quy định cụ thể nếu không thuộc trường hợp bị cấm và có phương án kiểm soát rủi ro.”
Đây chính là cách pháp luật đi trước sáng tạo thay vì chạy theo sáng tạo.
Thứ mười bốn, phải phá vùng xám về dữ liệu.
Nếu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về công nghiệp văn hóa, cần xác định rất rõ: dữ liệu nào Nhà nước được thu thập; dữ liệu nào thuộc doanh nghiệp; dữ liệu nào là bí mật kinh doanh; dữ liệu nào được chia sẻ; dữ liệu nào được mở; ai được sử dụng và trách nhiệm bảo mật ra sao.
Nếu không làm rõ, doanh nghiệp sẽ lo ngại rằng chính sách phát triển lại trở thành một cơ chế thu thập dữ liệu quá mức.
Dữ liệu phải phục vụ phát triển, không phải biến thành nghĩa vụ báo cáo mới.
Thứ mười lăm, phải thay đổi cách Nhà nước đánh giá hiệu quả.
Đây là điểm tôi cho rằng rất cần bổ sung vào Luật.
Không nên đánh giá công nghiệp văn hóa bằng số hội nghị, số dự án được hỗ trợ, số hồ sơ được giải quyết hay số cơ sở dữ liệu được lập.
Cần đánh giá bằng giá trị kinh tế và xã hội thực tế: số doanh nghiệp mới, doanh thu, việc làm, tài sản trí tuệ được thương mại hóa, vốn tư nhân huy động, xuất khẩu, khách quốc tế, thu nhập của người sáng tạo, mức độ sử dụng tài sản công và mức độ hình thành thị trường.
Nếu sau 5 năm ngân sách chi rất nhiều nhưng thị trường không phát triển thì chính sách phải được sửa.
Đây chính là tinh thần quản trị theo kết quả.

Một nguyên tắc rất quan trọng nên đưa thẳng vào Luật
Tôi đề nghị Ban Soạn thảo cân nhắc bổ sung một nguyên tắc có tính chất “khóa” để ngăn Luật và các văn bản dưới luật sau này tạo thêm điểm nghẽn:
“Không được ban hành quy định, thủ tục hoặc điều kiện làm hạn chế quyền sáng tạo, đầu tư, kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa nếu không chứng minh được sự cần thiết nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, an toàn, sức khỏe, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; trường hợp có nhiều biện pháp để đạt cùng một mục tiêu quản lý thì phải lựa chọn biện pháp ít hạn chế hoạt động sáng tạo, ít chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp.”
Nếu có thể đưa được nguyên tắc này vào Luật, nó sẽ tạo ra một “hàng rào chống hành chính hóa” rất quan trọng.
Bởi vấn đề lớn nhất của công nghiệp văn hóa không phải là thiếu người sáng tạo. Việt Nam có rất nhiều người tài. Cũng không phải thiếu tài nguyên văn hóa. Việt Nam có một kho tài nguyên khổng lồ. Cũng không phải hoàn toàn thiếu thị trường. Việt Nam có thị trường gần 100 triệu dân và nền tảng số phát triển mạnh. Chính Bộ cũng xác định các yếu tố này là nền tảng của công nghiệp văn hóa.
Điểm nghẽn nằm ở khả năng biến những nguồn lực đó thành giá trị kinh tế một cách nhanh chóng, hợp pháp, minh bạch và có khả năng mở rộng.
Vì vậy, Luật này nên được thiết kế theo một logic hoàn toàn khác:
Ý tưởng → được phép thử nghiệm → tạo sản phẩm → được bảo vệ tài sản trí tuệ → tiếp cận vốn → tiếp cận không gian → tiếp cận thị trường → mở rộng quy mô → xuất khẩu → tái đầu tư cho sáng tạo.
Ở mỗi mắt xích, Nhà nước phải tự hỏi: “Chúng ta đang mở đường hay đang dựng thêm một cánh cửa?”
Nếu Nhà nước không thể mở đường thì ít nhất đừng dựng thêm cửa.
Đó mới thực sự là tinh thần của Nghị quyết 57 khi đặt đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào vị trí động lực phát triển. Và cũng chính điều đó sẽ giúp Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đạt được mục tiêu mà chính cơ quan soạn thảo đang đặt ra: không chỉ tạo hành lang pháp lý, mà thực sự kiến tạo thị trường, kết nối chuỗi giá trị và khơi thông nguồn lực xã hội.
Một đạo luật phát triển tốt không phải là đạo luật quy định được nhiều nhất, mà là đạo luật khiến xã hội cần xin phép ít hơn, có quyền rõ hơn, rủi ro thấp hơn, đầu tư dễ hơn, sáng tạo nhanh hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn.

Lạng Sơn có thế mạnh về nông nghiệp và nhiều sản phẩm đặc sản địa phương. Tỉnh có chính sách gì để hỗ trợ người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc, thanh toán số và các nền tảng số để mở rộng thị trường, nâng cao giá trị và tiêu thụ sản phẩm?

Nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ được triển khai bằng ngân sách nhà nước nhưng người dân và doanh nghiệp chưa tiếp cận hoặc ứng dụng rộng rãi. Tỉnh có giải pháp gì để chuyển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, dịch vụ cụ thể phục vụ người dân, doanh nghiệp và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh?

Ứng dụng chuyển đổi số trong công tác quản lý – giám sát

**CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM**
**Độc lập - Tự do - Hạnh phúc**

**V/v phản hồi nội dung trả lời kiến nghị số 12 về thích ứng nắng nóng cực đoan và nâng cao khả năng chống chịu nhiệt đô thị**

**Kính gửi: Bộ Nông nghiệp và Môi trường**

Tôi trân trọng cảm ơn Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Biến đổi khí hậu đã nghiên cứu, phối hợp trả lời kiến nghị số 12 của tôi về việc nghiên cứu xây dựng Chiến lược quốc gia về thích ứng nắng nóng cực đoan và nâng cao khả năng chống chịu nhiệt đô thị trong bối cảnh biến đổi khí hậu theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW. Nội dung trả lời của Cục Biến đổi khí hậu đã cung cấp tương đối đầy đủ hệ thống chính sách, pháp luật, chiến lược và kế hoạch hiện hành liên quan đến vấn đề này, trong đó có Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, các nghị định, thông tư về ứng phó với biến đổi khí hậu, Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu và các mục tiêu về làm mát bền vững.

Tôi đồng tình với nhận định của Cục Biến đổi khí hậu rằng việc xây dựng thêm một chiến lược riêng cần được cân nhắc để tránh chồng chéo, trùng lặp với các chiến lược và kế hoạch đã được ban hành. Tuy nhiên, sau khi nghiên cứu kỹ nội dung trả lời, tôi cho rằng vấn đề đặt ra trong kiến nghị ban đầu không chỉ là thiếu một văn bản chiến lược riêng về nắng nóng cực đoan. Vấn đề sâu hơn là **khoảng cách giữa hệ thống chính sách hiện có với khả năng tạo ra tác động cụ thể trong đời sống thực tế**.

Nói cách khác, tôi không cho rằng Việt Nam hiện nay thiếu dữ liệu, thiếu nhận diện rủi ro hoặc thiếu định hướng chính sách về biến đổi khí hậu. Ngược lại, hệ thống văn bản đã tương đối phong phú và ngày càng hoàn thiện. Chính nội dung trả lời của Cục đã chứng minh điều đó: các vấn đề về nắng nóng cực đoan, đảo nhiệt đô thị, làm mát bền vững, công trình chống nóng, cây xanh, công trình xanh, hiệu quả năng lượng, cảnh báo sớm, bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương và giảm thiểu tổn thất đã được đề cập trong nhiều văn bản khác nhau.

Tuy nhiên, **có chính sách về một vấn đề không đồng nghĩa với việc vấn đề đó đã được giải quyết**.

Đây là điểm tôi kính đề nghị Bộ xem xét lại từ góc độ quản trị chính sách.

Hiện nay, cách tiếp cận chủ yếu đối với biến đổi khí hậu vẫn thiên về việc xây dựng kịch bản, đánh giá tác động, xác định tính dễ bị tổn thương, xây dựng chiến lược, kế hoạch, lồng ghép vào quy hoạch và phân công nhiệm vụ giữa các cơ quan. Đây là những thành phần cần thiết của một hệ thống quản lý nhà nước. Tuy nhiên, chúng chưa đủ để bảo đảm rằng một tác hại cụ thể xảy ra trong đời sống sẽ có một chủ thể cụ thể phải hành động để xử lý tác hại đó.

Ví dụ, nắng nóng cực đoan về bản chất không phải là một vấn đề hành chính. Nó là một tác động vật lý và xã hội trực tiếp lên con người, không gian sống và hoạt động kinh tế. Nó có thể làm tăng nguy cơ đối với sức khỏe người già, trẻ em và người lao động ngoài trời; làm giảm năng suất lao động; làm tăng nhu cầu sử dụng điện và chi phí làm mát; làm suy giảm chất lượng nhà ở; làm cho không gian công cộng trở nên khó sử dụng; làm gia tăng chênh lệch giữa những nhóm dân cư có khả năng tiếp cận điều kiện làm mát khác nhau.

Tương tự, đảo nhiệt đô thị không chỉ là một nội dung cần “lồng ghép vào quy hoạch”. Đó là một hiện tượng có thể xác định trên từng khu vực, từng tuyến phố, từng khu dân cư và từng nhóm đối tượng. Khi một khu vực đô thị nóng hơn đáng kể so với khu vực xung quanh, câu hỏi quản trị không chỉ là “đã đưa nội dung biến đổi khí hậu vào quy hoạch hay chưa”, mà phải là: **mức nhiệt đó đã gây ra tác hại gì, đối với ai, ở mức nào, và chủ thể nào có trách nhiệm làm giảm tác hại đó?**

Theo tôi, đây chính là khoảng trống quan trọng hiện nay.

Cục Biến đổi khí hậu trong văn bản trả lời cũng xác định rằng các giải pháp cụ thể về quy hoạch và phát triển đô thị, tiêu chuẩn kỹ thuật công trình, bảo vệ sức khỏe, an toàn lao động, năng lượng và phát triển hạ tầng thuộc phạm vi quản lý của nhiều bộ, ngành và địa phương; do đó cần cơ chế phối hợp liên ngành và phân công rõ trách nhiệm của từng cơ quan.

Tôi cho rằng nhận định này cần được đi thêm một bước.

**Không chỉ cần phân công chức năng giữa các cơ quan, mà cần phân công trách nhiệm đối với kết quả cuối cùng.**

Đây là hai vấn đề khác nhau.

Phân công chức năng có thể xác định Bộ nào quản lý khí hậu, Bộ nào quản lý xây dựng, Bộ nào quản lý y tế, Bộ nào quản lý năng lượng, địa phương nào quản lý đô thị. Nhưng trong thực tế, một tác hại khí hậu thường không nằm gọn trong phạm vi của một ngành.

Khi một khu dân cư có điều kiện nhiệt quá cao, ai chịu trách nhiệm bảo đảm điều kiện vi khí hậu của khu dân cư đó?

Khi một trường học có sân bê tông lớn, thiếu bóng mát và học sinh phải hoạt động trong điều kiện nhiệt bất lợi, ai có trách nhiệm xử lý?

Khi người lao động ngoài trời phải làm việc trong điều kiện nhiệt cực đoan, ngưỡng nào sẽ kích hoạt nghĩa vụ thay đổi thời gian làm việc, thời gian nghỉ, điều kiện bảo hộ và các biện pháp làm mát?

Khi một dự án đô thị mới làm giảm cây xanh, tăng bề mặt hấp thụ nhiệt hoặc cản trở thông gió tự nhiên, tiêu chí nào xác định dự án đó đã tạo ra một rủi ro nhiệt không thể chấp nhận được?

Khi một tòa nhà phải tiêu thụ lượng điện rất lớn để duy trì điều kiện nhiệt có thể chấp nhận được, khi nào việc đó được coi là một vấn đề về khả năng chống chịu của công trình chứ không chỉ là vấn đề tiêu thụ năng lượng?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này thì việc có thêm chiến lược hay không chưa phải là vấn đề cốt lõi.

**Vấn đề cốt lõi là hệ thống chính sách hiện nay chưa chuyển đầy đủ từ “quản lý biến đổi khí hậu” sang “quản trị tác hại do biến đổi khí hậu gây ra”.**

Tôi cho rằng đây là một thay đổi rất quan trọng về tư duy.

Một chính sách khí hậu có thể bắt đầu từ kịch bản khí hậu, nhưng không nên kết thúc ở kịch bản khí hậu.

Kịch bản cho chúng ta biết điều gì có thể xảy ra.

Đánh giá rủi ro cho chúng ta biết nơi nào dễ tổn thương.

Chiến lược cho chúng ta biết muốn đạt mục tiêu gì.

Kế hoạch cho chúng ta biết phải thực hiện nhiệm vụ gì.

Quy hoạch cho chúng ta biết phải tổ chức không gian như thế nào.

Tiêu chuẩn kỹ thuật cho chúng ta biết phải thiết kế ra sao.

Nhưng hệ thống quản trị cuối cùng phải trả lời được một câu hỏi khác:

**Khi tác động vượt một mức nhất định thì ai bắt buộc phải làm gì?**

Tôi gọi đây là khoảng trống về **“ngưỡng hành động”**.

Hiện nay, nhiều văn bản sử dụng các thuật ngữ như “tăng cường”, “thúc đẩy”, “khuyến khích”, “nghiên cứu”, “lồng ghép”, “phổ biến”, “nhân rộng”, “bảo đảm”, “giảm thiểu”. Đây là ngôn ngữ cần thiết ở cấp chiến lược, nhưng nếu không được chuyển thành các ngưỡng định lượng hoặc tiêu chí vận hành thì rất khó tạo ra sự thay đổi hành vi.

Một chiến lược có khả năng tác động cần xác định được chuỗi:

**ngưỡng tác động → ngưỡng nguy hiểm → ngưỡng phải hành động → chủ thể chịu trách nhiệm → hành động bắt buộc → thời hạn thực hiện → nguồn lực → chỉ số kết quả → cơ chế kiểm tra → cơ chế xử lý khi không đạt.**

Ví dụ, đối với nắng nóng cực đoan, cần từng bước nghiên cứu và xác định các ngưỡng liên quan đến nhiệt độ, thời gian phơi nhiễm nhiệt, chỉ số nhiệt, điều kiện vi khí hậu, mức độ sử dụng không gian công cộng, điều kiện làm việc ngoài trời, điều kiện nhiệt trong trường học, bệnh viện, nhà ở và các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Khi một ngưỡng được xác định là nguy hiểm, hệ thống phải có cơ chế tự động hoặc bán tự động kích hoạt hành động tương ứng.

Đó có thể là thay đổi giờ làm việc, tăng thời gian nghỉ, tổ chức điểm tránh nóng, mở rộng không gian công cộng có bóng mát, điều chỉnh hoạt động trường học, tăng cường y tế cộng đồng, cải tạo mái và mặt đứng công trình, bổ sung cây xanh, tăng bề mặt thấm nước, tổ chức lại không gian đô thị, thay đổi vật liệu, tăng thông gió hoặc các giải pháp làm mát khác tùy từng loại tác động.

Ở đây, điều quan trọng không phải là Nhà nước phải quy định cứng nhắc một giải pháp duy nhất, mà là phải **xác định được ngưỡng mà tại đó việc không hành động trở thành không thể chấp nhận được**.

Điều này cũng giải quyết một vấn đề rất thực tế trong quản trị biến đổi khí hậu: **các chủ thể thường chỉ thay đổi hành vi khi tác hại đã vượt quá ngưỡng chịu đựng hoặc chi phí của việc không thay đổi đã trở nên lớn hơn chi phí thay đổi.**

Một doanh nghiệp có thể không tự nguyện đầu tư giải pháp chống nóng nếu chi phí đầu tư lớn nhưng lợi ích chưa nhìn thấy ngay. Một chủ đầu tư có thể không tự giảm mật độ xây dựng nếu việc đó làm giảm hiệu quả kinh tế của dự án. Một địa phương có thể khó ưu tiên cải tạo một khu phố nóng nếu chưa có tiêu chí xác định mức độ nguy hiểm. Người dân có thể tiếp tục sống trong điều kiện nóng nếu chi phí cải tạo nhà ở quá cao.

Do đó, chính sách thích ứng phải tạo ra một cơ chế để **tác hại được nhận diện trước khi vượt quá ngưỡng chịu đựng của xã hội**, thay vì chỉ phản ứng sau khi thiệt hại đã xảy ra.

Từ góc độ này, tôi cho rằng không nên xem việc xây dựng một chiến lược riêng về nắng nóng cực đoan chỉ đơn giản là thêm một văn bản vào hệ thống hiện hành. Nếu Bộ nhận thấy việc ban hành một chiến lược riêng có thể gây chồng chéo, tôi hoàn toàn đồng tình với việc không tạo thêm một tầng văn bản nếu tầng văn bản đó không tạo thêm năng lực thực thi.

Thay vào đó, tôi kính đề nghị Bộ nghiên cứu một phương thức phù hợp hơn, có thể gọi là **“Cơ chế quốc gia về quản trị rủi ro nhiệt và khả năng chống chịu nhiệt đô thị”**, hoặc tích hợp thành một chương trình, cơ chế liên ngành trong hệ thống chính sách hiện hành.

Mục tiêu của cơ chế này không phải là tạo thêm một hệ thống hành chính mới mà là tạo ra **một tầng thực thi nằm giữa chiến lược quốc gia và các hoạt động cụ thể ở địa phương, đô thị, công trình và cộng đồng**.

Cơ chế đó có thể tập trung vào năm nội dung.

Thứ nhất, xây dựng hệ thống **bản đồ tác động nhiệt**, không chỉ lập bản đồ nhiệt độ mà lập bản đồ tác hại: khu vực nào có nguy cơ cao, nhóm dân cư nào bị ảnh hưởng, thời gian phơi nhiễm bao lâu, hạ tầng nào dễ tổn thương và thiệt hại kinh tế - xã hội có thể phát sinh.

Thứ hai, xây dựng **hệ thống ngưỡng khí hậu và ngưỡng tác động**, trong đó phân biệt ngưỡng cảnh báo, ngưỡng nguy hiểm, ngưỡng hành động và ngưỡng khẩn cấp. Việc xác định ngưỡng cần dựa trên dữ liệu khí hậu, sức khỏe, lao động, xây dựng, năng lượng, quy hoạch đô thị và đặc điểm của từng địa phương.

Thứ ba, thiết lập **ma trận trách nhiệm**, trong đó không chỉ ghi cơ quan nào có chức năng gì mà phải xác định rõ cơ quan hoặc chủ thể nào chịu trách nhiệm chính khi một ngưỡng tác động bị vượt qua; cơ quan nào phối hợp; nguồn lực từ đâu và thời hạn xử lý thế nào.

Thứ tư, chuyển các ngưỡng đó thành **yêu cầu trong quy hoạch, thiết kế, xây dựng, vận hành và quản lý đô thị**, để thích ứng khí hậu không còn chỉ là nội dung được “lồng ghép” trong báo cáo mà trở thành một tiêu chí thực tế để quyết định một dự án, một khu dân cư, một công trình hay một không gian công cộng có đạt yêu cầu hay không.

Thứ năm, thiết lập **hệ thống đo lường kết quả**, trong đó đánh giá chính sách bằng mức độ giảm tác hại đối với con người và nền kinh tế, thay vì chủ yếu đánh giá bằng số lượng kế hoạch được ban hành, số nhiệm vụ được triển khai hoặc số văn bản được lồng ghép.

Tôi cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất của cách tiếp cận này phải là:

**Người dân phải trở thành thước đo cuối cùng của chính sách thích ứng khí hậu.**

Nếu một chính sách được ban hành nhưng người dân vẫn phải chịu nhiệt độ nguy hiểm, người lao động vẫn mất năng suất, người già vẫn không thể tiếp cận không gian mát, trẻ em vẫn phải học trong điều kiện nhiệt bất lợi, hộ gia đình vẫn phải gánh chi phí làm mát ngày càng cao thì không thể chỉ căn cứ vào việc hệ thống đã có đủ chiến lược, kế hoạch và hướng dẫn để kết luận rằng vấn đề đã được xử lý.

Ở đây cũng cần nhìn nhận rộng hơn đối với phương thức xây dựng và thực hiện các chiến lược ngành hiện nay.

Một trong những nguy cơ của quản trị hiện đại là **hành chính hóa các vấn đề thực chất**. Một vấn đề của đời sống được chuyển thành một chiến lược; chiến lược được chuyển thành kế hoạch; kế hoạch được chuyển thành nhiệm vụ; nhiệm vụ được chuyển thành báo cáo; báo cáo được đánh giá bằng mức độ hoàn thành thủ tục. Trong quá trình đó, vấn đề ban đầu có thể bị che khuất bởi chính hệ thống văn bản được xây dựng để giải quyết nó.

Đối với biến đổi khí hậu, nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý bởi tác động khí hậu không chờ quá trình hành chính hoàn thành.

Nhiệt vẫn tăng.

Đô thị vẫn nóng.

Người dân vẫn chịu tác động.

Năng suất lao động vẫn bị ảnh hưởng.

Chi phí năng lượng vẫn tăng.

Các nhóm dễ bị tổn thương vẫn phải chịu rủi ro lớn hơn.

Vì vậy, tôi kính đề nghị Bộ xem xét một cách tiếp cận mới: **từ quản lý văn bản sang quản lý tác động; từ mục tiêu chung sang ngưỡng hành động; từ phân công chức năng sang trách nhiệm về kết quả; từ “lồng ghép” sang tiêu chí bắt buộc; từ đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ sang đánh giá mức độ giảm thiệt hại thực tế.**

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với yêu cầu ngày càng cao về quản trị dựa trên dữ liệu và đổi mới sáng tạo. Thực tế, hệ thống hiện hành đã có cơ sở để đánh giá các hiểm họa, mức độ dễ bị tổn thương và rủi ro khí hậu; các hướng dẫn hiện hành đã đề cập đến việc nhận diện các ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và xây dựng chuỗi ảnh hưởng để phục vụ đánh giá. Điều cần thiết tiếp theo là đưa kết quả đánh giá đó xuống cấp độ quyết định và hành động cụ thể.

Tôi cũng cho rằng hướng tiếp cận này có thể được mở rộng vượt ra ngoài vấn đề nắng nóng. Khi đã hình thành phương pháp **quản trị theo ngưỡng tác động**, có thể áp dụng cho nhiều loại rủi ro khác như ngập đô thị, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở, thiếu nước, ô nhiễm không khí và các hiện tượng khí hậu cực đoan khác. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu “xử lý từ gốc với lộ trình cụ thể” và lấy đời sống người dân làm thước đo quan trọng trong thích ứng biến đổi khí hậu.

Đối với riêng nắng nóng cực đoan và chống chịu nhiệt đô thị, tôi kính đề nghị Bộ nghiên cứu lựa chọn Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh làm địa bàn thí điểm, bởi chính văn bản trả lời của Cục cho biết Kịch bản biến đổi khí hậu cập nhật đang dự kiến bổ sung các kịch bản chi tiết về cực đoan nhiệt độ và đảo nhiệt đô thị đối với hai thành phố này.

Có thể xây dựng thí điểm theo hướng: **một địa bàn – một bản đồ rủi ro nhiệt – một hệ thống ngưỡng – một ma trận trách nhiệm – một chương trình hành động – một hệ thống đo lường kết quả**.

Nếu mô hình này chứng minh được hiệu quả, có thể từng bước nhân rộng trên phạm vi quốc gia.

Tôi xin nhấn mạnh rằng mục đích của phản hồi này không phải đề nghị Bộ xây dựng thêm một văn bản để bổ sung vào hệ thống văn bản hiện hành. Ngược lại, tôi cho rằng **điều cần thiết hiện nay có thể chính là giảm sự phụ thuộc vào việc tạo thêm văn bản và tăng năng lực thực thi của những chính sách đã có**.

Điều tôi kiến nghị là Bộ nghiên cứu khoảng trống giữa **“đã có chính sách” và “đã tạo ra thay đổi”**; giữa **“đã phân công nhiệm vụ” và “đã có người chịu trách nhiệm về kết quả”**; giữa **“đã đánh giá rủi ro” và “đã có hành động khi rủi ro vượt ngưỡng”**.

Nếu giải quyết được khoảng trống này, việc có ban hành thêm một “Chiến lược quốc gia về thích ứng nắng nóng cực đoan” hay tích hợp nội dung vào các chiến lược hiện hành chỉ còn là vấn đề về hình thức pháp lý và tổ chức thực hiện. Điều quan trọng nhất là phải hình thành được một **cơ chế quản trị có khả năng phát hiện tác hại, xác định ngưỡng, kích hoạt hành động, quy trách nhiệm và đo lường kết quả**.

Tôi kính đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét nội dung phản hồi này không chỉ trong phạm vi kiến nghị số 12 mà như một đề xuất về đổi mới phương thức quản trị thích ứng biến đổi khí hậu nói chung, theo tinh thần lấy khoa học, dữ liệu, đổi mới sáng tạo, trách nhiệm giải trình và đời sống thực tế của người dân làm trung tâm.

Tôi trân trọng cảm ơn Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Biến đổi khí hậu đã tiếp nhận và nghiên cứu kiến nghị.

**Trân trọng.**

Nghị định 179/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 của Chính phủ quy định về việc hỗ trợ cho người làm công tác chuyên trách về chuyển đổi số, Bộ KHCN cũng đã có thông tư 23/2025/TT-BKHCN hướng dẫn xác định vị trí việc làm được hỗ trợ phải là công chức được giao chuyên trách về CNTT, an toàn thông tin và chuyển đổi số. Tuy nhiên thực tế hiện nay ở cấp xã có 04 cơ quan chuyên môn gồm: Phòng Kinh tế, phòng Văn hóa - Xã hội, Văn phòng HĐND&UBND và Trung tâm phục vụ hành chính công, trong đó chủ yếu công chức được giao nhiệm vụ liên quan đến chuyển đổi số thuộc biên chế của phòng Văn hóa - Xã hội. Sau khi kết thúc hoạt động cấp huyện, rất nhiều nhiệm vụ được giao về phòng Văn hóa - Xã hội, hiện nay phòng chịu sự hướng dẫn chuyên môn và thực hiện nhiệm vụ của 6-7 Sở ngành cấp tỉnh trong khi Số lượng biên chế hiện có chỉ từ 05-10 người, có xã không đủ biên chế theo số biên chế được giao, do vậy 01 công chức phải đảm nhận nhiều mảng công việc khác nhau mới đảm bảo giải quyết được số lượng công việc và nhiệm vụ rất lớn khi không còn cấp huyện. Mặt khác, hiện cấp xã rất thiếu những công chức có chuyên môn đào tạo về công nghệ thông tin hay các lĩnh vực liên quan mà chủ yếu do những người có các chuyên môn khác đảm nhận, nhiều người tự học, tự nghiên cứu nên cũng có sự am hiểu và kiến thức nhất định về công nghệ số và qua 1 năm, cũng hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Việc quy định chỉ hỗ trợ đối với công chức chuyên trách nhiệm vụ chuyển đổi số trong thực tế hiện nay ở cấp xã đang là một điều kiện rất khó thực hiện cũng như chưa tạo ra được động lực thúc đẩy những người đang đảm nhiệm nhiệm vụ chuyển đổi số ở cấp xã. DO vậy, kiến nghị với các cơ quan ban ngành Trung ương nghiên cứu sửa đổi Nghị định 179 theo hướng không quy định người làm công tác chuyên trách mà thay bằng người được phân công phụ trách hoặc người được giao nhiệm vụ chính là công nghệ thông tin, chuyển đổi số...bên cạnh các nhiệm vụ khác để đảm bảo quyền lợi cho công chức phụ trách cũng như tạo động lực để họ yên tâm công tác và chủ động, sáng tạo hơn trong thực hiện nhiệm vụ

THƯ KIẾN NGHỊ

Về việc đổi mới phương pháp tổ chức nghiên cứu, lập Đồ án Quy hoạch chung TP.HCM trong bối cảnh mới

Kính gửi: Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh
Đồng kính gửi: Sở Quy hoạch – Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh

Kính thưa Quý Lãnh đạo,

Trong quá trình nghiên cứu về quy hoạch, phát triển đô thị và những thay đổi rất nhanh của TP.HCM trong thời gian qua, tôi nhận thấy việc tổ chức lập Đồ án Quy hoạch chung TP.HCM hiện nay đang đứng trước một yêu cầu có tính chất khác hẳn các chu kỳ quy hoạch trước đây.

TP.HCM hiện không chỉ mở rộng về không gian, thay đổi về địa giới và mô hình chính quyền, mà còn đang đứng trước sự thay đổi đồng thời của hệ thống pháp luật về đất đai, quy hoạch, đầu tư, xây dựng, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, đường sắt đô thị, tổ chức chính quyền địa phương và cơ chế phát triển kinh tế. Đồng thời, công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, mô hình kinh doanh, dòng vốn, cấu trúc dân cư, hành vi di chuyển và nhu cầu xã hội cũng đang thay đổi với tốc độ mà phương pháp lập quy hoạch truyền thống rất khó theo kịp.

Trong bối cảnh đó, tôi cho rằng vấn đề không chỉ là lập một đồ án quy hoạch mới, mà quan trọng hơn là đổi mới phương pháp tạo ra đồ án quy hoạch.

Nếu vẫn sử dụng chủ yếu cách tiếp cận tuyến tính quen thuộc – cơ quan chuyên môn xây dựng khung nghiên cứu, lấy ý kiến các bộ ngành, địa phương, hiệp hội, chuyên gia, sau đó tổng hợp thành các phương án và hoàn thiện hồ sơ – thì dù có huy động rất nhiều nguồn lực, kết quả vẫn có nguy cơ tiếp tục là một hệ thống khung quản lý tương đối tĩnh, trong khi thực tiễn Thành phố lại đang vận động rất nhanh, đa chiều và khó dự báo.

Từ nhận thức đó, tôi kính đề xuất UBND TP.HCM và Sở Quy hoạch – Kiến trúc xem xét một phương pháp nghiên cứu bổ sung cho quá trình lập Quy hoạch chung, với tinh thần lấy thực tiễn của 168 phường, xã, đặc khu làm nền tảng, huy động trí tuệ liên ngành và sử dụng dữ liệu để hình thành các đề xuất phát triển có khả năng kiểm chứng, định lượng và chuyển hóa trực tiếp vào đồ án.

I. Đề xuất thành lập một mạng lưới chuyên gia liên ngành để cùng nghiên cứu 168 địa bàn

Tôi kiến nghị Thành phố nghiên cứu thành lập một Tổ công tác/ Mạng lưới chuyên gia nghiên cứu chiến lược Quy hoạch TP.HCM, với quy mô khoảng vài trăm chuyên gia được lựa chọn từ các lĩnh vực quy hoạch – kiến trúc, kinh tế, đầu tư, đất đai, giao thông, hạ tầng, môi trường, tài chính, pháp luật, khoa học – công nghệ, văn hóa, xã hội, bất động sản, logistics, y tế, giáo dục và các lĩnh vực liên quan.

Điểm quan trọng không phải là số lượng chuyên gia, mà là cách tổ chức họ thành các nhóm liên ngành theo địa bàn.

Các nhóm này được phân công nghiên cứu 168 phường, xã, đặc khu trong một khoảng thời gian tập trung khoảng 1–2 tháng, với một phương pháp, một bộ dữ liệu nền, một bộ câu hỏi chiến lược và một hệ thống sản phẩm đầu ra thống nhất.

Mỗi địa phương không chỉ được nghiên cứu như một đơn vị hành chính, mà được xem là một mắt xích trong cấu trúc phát triển chung của toàn Thành phố.

Nhóm chuyên gia có nhiệm vụ đi sâu vào thực tiễn, làm việc với chính quyền cơ sở, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và các cơ quan chuyên môn; đồng thời kiểm chứng dữ liệu hiện có bằng quan sát thực địa và phân tích chuyên môn.

Mục tiêu không phải là “lấy thêm ý kiến” mà là phát hiện những gì hệ thống quy hoạch hiện tại chưa nhìn thấy.

Đó có thể là một động lực kinh tế mới, một hành lang phát triển đang hình thành, một tài sản đô thị chưa được khai thác, một khu vực có nguy cơ quá tải, một cấu trúc dân cư mới, một cơ hội phát triển văn hóa – xã hội, một vấn đề môi trường, một điểm nghẽn hạ tầng hoặc một quy định pháp luật đang cản trở quá trình phát triển.

II. Mỗi địa bàn phải tạo ra sản phẩm cụ thể, không phải một báo cáo tổng hợp chung chung

Để tránh hình thức và phân tán, tôi kiến nghị Thành phố không giao nhiệm vụ theo cách “khảo sát, đánh giá và đề xuất định hướng phát triển”.

Thay vào đó, mỗi nhóm phải tạo ra một bộ sản phẩm thống nhất gồm:

Một là, bản đồ hiện trạng thực tế của địa bàn, không chỉ phản ánh hiện trạng pháp lý mà cả hiện trạng đang vận hành.

Hai là, bản đồ các điểm nghẽn về đất đai, hạ tầng, giao thông, môi trường, pháp lý, đầu tư, quản lý và xã hội.

Ba là, bản đồ tài sản và lợi thế phát triển của địa phương, bao gồm đất đai, hạ tầng, mặt nước, cảnh quan, di sản, nguồn nhân lực, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, giáo dục, y tế và các nguồn lực khác.

Bốn là, bản đồ các cơ hội và động lực phát triển mới có khả năng hình thành trong tương lai.

Năm là, lựa chọn khoảng 3–5 vấn đề hoặc đề xuất chiến lược quan trọng nhất của địa bàn, thay vì đưa ra một danh mục dài các mong muốn đầu tư.

Sáu là, đối với mỗi đề xuất phải có đánh giá sơ bộ về thị trường, đất đai, pháp lý, nguồn vốn, hạ tầng, môi trường, xã hội và khả năng thực hiện.

Bảy là, xác định vai trò của địa phương trong cấu trúc phát triển chung của TP.HCM.

Như vậy, sau 1–2 tháng, Thành phố không chỉ có 168 báo cáo mà có thể hình thành 168 hồ sơ chiến lược địa bàn, được xây dựng theo cùng một phương pháp và có thể so sánh trực tiếp với nhau.

III. Từ 168 đề xuất, hình thành một quá trình sàng lọc và định lượng ở cấp Thành phố

Sau khi hoàn thành nghiên cứu địa bàn, tôi kiến nghị tổ chức một giai đoạn tích hợp tập trung.

Toàn bộ các đề xuất của 168 địa phương được đưa vào một hệ thống dữ liệu chung để phân loại, đối chiếu và đánh giá.

Những đề xuất trùng nhau phải được nhận diện.

Những đề xuất có tính bổ trợ phải được kết nối.

Những đề xuất xung đột phải được phân tích.

Những đề xuất có tiềm năng nhưng thiếu cơ sở phải được kiểm chứng.

Những đề xuất có khả năng tạo động lực cấp vùng phải được nâng lên thành vấn đề chiến lược của Thành phố.

Qua đó, Thành phố có thể chuyển từ “tổng hợp ý kiến” sang “sàng lọc và lựa chọn chiến lược dựa trên bằng chứng”.

Mỗi đề xuất có thể được đánh giá theo một ma trận thống nhất gồm: mức độ phù hợp với chiến lược Thành phố; khả năng tạo tăng trưởng; tạo việc làm; hiệu quả sử dụng đất; khả năng kết nối hạ tầng; khả năng huy động vốn; tác động xã hội; tác động môi trường; tính khả thi pháp lý; mức độ lan tỏa vùng và khả năng triển khai.

Kết quả cuối cùng không nhất thiết phải là hàng trăm dự án.

Ngược lại, mục tiêu phải là tìm ra một số ít động lực phát triển có tính quyết định đối với tương lai TP.HCM.

IV. Đặc biệt đề nghị xây dựng “Bản đồ điểm nghẽn thể chế” song song với quy hoạch không gian

Tôi cho rằng đây là một giá trị rất quan trọng mà phương pháp mới có thể đem lại.

Trong quá trình nghiên cứu 168 địa bàn, Thành phố sẽ có cơ hội phát hiện những trường hợp như: có đất nhưng không triển khai được; có nhà đầu tư nhưng thiếu cơ chế; có nhu cầu nhưng chưa có quy định phù hợp; có hạ tầng nhưng chưa khai thác hiệu quả; có chủ trương nhưng chưa rõ thẩm quyền; hoặc có tiềm năng phát triển nhưng bị hạn chế bởi sự chồng chéo giữa nhiều hệ thống pháp luật.

Những vấn đề này không nên chỉ được ghi nhận ở phần “kiến nghị”.

Có thể xây dựng một cơ sở dữ liệu điểm nghẽn thể chế theo không gian, xác định rõ vấn đề nằm ở quy định nào, cơ quan nào có thẩm quyền, mức độ ảnh hưởng, có thể giải quyết ở cấp Thành phố hay cần kiến nghị Trung ương.

Khi đó, quá trình lập quy hoạch đồng thời trở thành một quá trình phát hiện và kiến nghị tháo gỡ những điểm nghẽn thể chế đang cản trở phát triển.

Đây là cách tiếp cận rất phù hợp với yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đồng thời giúp quy hoạch không bị tách rời khỏi thực tiễn thể chế.

V. Hình thành một hệ thống dữ liệu chiến lược có thể tiếp tục sử dụng sau khi đồ án được phê duyệt

Một trong những hạn chế của cách làm truyền thống là dữ liệu được thu thập phục vụ một đồ án, sau khi đồ án hoàn thành thì giá trị sử dụng của hệ thống dữ liệu giảm dần.

Tôi kiến nghị phương pháp mới phải hướng tới một kết quả lớn hơn: xây dựng hệ thống dữ liệu chiến lược phát triển TP.HCM.

Trong đó 168 phường, xã, đặc khu trở thành các điểm cập nhật thường xuyên về dân cư, kinh tế, đất đai, đầu tư, hạ tầng, môi trường, giao thông, văn hóa và các biến động xã hội.

Khi đó, quy hoạch không còn là một sản phẩm được lập một lần rồi cố định trong nhiều năm.

Nó có thể trở thành một hệ thống chiến lược có khả năng cập nhật và điều chỉnh theo thực tiễn.

Đây cũng là điều kiện để Thành phố từng bước ứng dụng dữ liệu lớn, GIS, mô hình hóa và trí tuệ nhân tạo vào công tác quy hoạch, dự báo và quản lý phát triển.

VI. Giá trị lớn hơn của phương pháp này là tạo ra một năng lực quản trị mới cho Thành phố

Nếu được thực hiện đúng, đề xuất này không chỉ tạo ra một đồ án Quy hoạch chung tốt hơn.

Nó có thể tạo ra một mạng lưới trí tuệ đô thị của TP.HCM, kết nối chuyên gia, chính quyền, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng.

Nó tạo ra một bản đồ thực tế của Thành phố, bên cạnh các bản đồ pháp lý hiện có.

Nó tạo ra bản đồ động lực phát triển, giúp Thành phố nhìn thấy những xu hướng đang hình thành trước khi chúng trở thành vấn đề lớn.

Nó tạo ra bản đồ tài sản chiến lược, giúp nhận diện nguồn lực đang bị bỏ quên hoặc sử dụng chưa hiệu quả.

Nó tạo ra bản đồ điểm nghẽn thể chế, giúp quy hoạch trở thành công cụ hỗ trợ cải cách chính sách.

Và quan trọng nhất, nó tạo ra một chu trình:

dữ liệu → thực tiễn → phân tích → dự báo → lựa chọn → quy hoạch → đầu tư → thực hiện → phản hồi → cập nhật.

Đó không còn là phương pháp lập quy hoạch tuyến tính, mà là một hệ thống học hỏi và thích ứng liên tục của Thành phố.

VII. Kiến nghị tổ chức theo nguyên tắc “ít nhưng sâu, rõ mục tiêu, rõ sản phẩm, rõ trách nhiệm”

Tôi đặc biệt kiến nghị chương trình này phải được tổ chức để tránh nguy cơ trở thành một cuộc huy động hình thức.

Không đánh giá thành công bằng số lượng hội thảo, số lượng chuyên gia hay số lượng báo cáo.

Phải đánh giá bằng số lượng vấn đề thực tế được phát hiện, số điểm nghẽn được định danh, số đề xuất được định lượng, số phương án được kiểm chứng và số nội dung thực sự được chuyển hóa vào Đồ án Quy hoạch chung.

Tôi đề xuất có thể triển khai theo ba vòng.

Vòng một, khoảng 2–3 tuần, để chuẩn hóa phương pháp, dữ liệu, bộ câu hỏi và sản phẩm đầu ra.

Vòng hai, khoảng 1–2 tháng, để các nhóm liên ngành nghiên cứu 168 địa bàn.

Vòng ba, khoảng 1–2 tháng, để tích hợp, phân tích, định lượng, mô phỏng và lựa chọn các cấu trúc phát triển chiến lược cấp Thành phố.

Toàn bộ quá trình cần có một đầu mối điều phối thống nhất tại Thành phố, đồng thời bảo đảm vai trò của Sở Quy hoạch – Kiến trúc trong việc tích hợp các kết quả vào quá trình lập đồ án theo quy định.

VIII. Kiến nghị xem xét như một “chương trình đổi mới phương pháp lập quy hoạch”, không phải một nhiệm vụ nghiên cứu độc lập

Tôi kính đề nghị UBND TP.HCM và Sở Quy hoạch – Kiến trúc xem xét đề xuất này không phải như một nghiên cứu bổ sung bên cạnh Đồ án Quy hoạch chung, mà như một chương trình đổi mới phương pháp phục vụ trực tiếp cho Đồ án.

Nếu được chấp thuận về chủ trương, có thể trước hết tổ chức một chương trình thí điểm quy mô nhỏ trên một số địa bàn có tính chất khác nhau để kiểm chứng phương pháp, hoàn thiện bộ tiêu chí và sản phẩm, sau đó mới triển khai trên toàn bộ 168 phường, xã, đặc khu.

Cách làm này vừa hạn chế rủi ro, vừa tạo điều kiện để Thành phố kiểm nghiệm phương pháp trước khi huy động nguồn lực lớn.

Kính thưa Quý Lãnh đạo,

TP.HCM hiện đang đứng trước một thời điểm đặc biệt. Không gian Thành phố đã thay đổi, mô hình tổ chức chính quyền thay đổi, hệ thống pháp luật thay đổi, công nghệ thay đổi, cấu trúc kinh tế thay đổi và nhu cầu của người dân cũng thay đổi.

Trong một bối cảnh như vậy, không thể dùng một phương pháp quy hoạch của một giai đoạn cũ để giải quyết một cấu trúc đô thị của một giai đoạn mới.

Tôi cho rằng đổi mới quan trọng nhất hiện nay không phải là làm đồ án nhanh hơn, nhiều bản đồ hơn hay nhiều báo cáo hơn, mà là thay đổi cách Thành phố tạo ra tri thức để ra quyết định.

Nếu 168 phường, xã, đặc khu được xem là 168 điểm quan sát; nếu vài trăm chuyên gia được tổ chức thành một mạng lưới trí tuệ liên ngành; nếu dữ liệu được chuẩn hóa và liên thông; nếu các đề xuất được định lượng và kiểm chứng; nếu những điểm nghẽn thể chế được nhận diện đồng thời với những điểm nghẽn không gian; và nếu toàn bộ kết quả được chuyển hóa trực tiếp vào quy hoạch, đầu tư và quản trị, thì TP.HCM có thể tạo ra một bước tiến không chỉ trong một đồ án quy hoạch, mà trong năng lực quản trị phát triển của cả Thành phố.

Đó cũng có thể là cơ hội để TP.HCM trở thành một trong những địa phương đầu tiên ở Việt Nam thử nghiệm một mô hình quy hoạch dựa trên dữ liệu, trí tuệ xã hội, thực tiễn địa bàn và khả năng thích ứng, phù hợp với yêu cầu đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, cải cách thể chế và nâng cao năng lực thực thi trong giai đoạn mới.

Với tinh thần đó, tôi trân trọng kính đề nghị UBND TP.HCM, Sở Quy hoạch – Kiến trúc xem xét, trao đổi và cho phép nghiên cứu sâu hơn đề xuất trên; đồng thời, nếu thấy phù hợp, có thể tổ chức một cuộc làm việc chuyên đề để trình bày cụ thể về mô hình tổ chức, bộ tiêu chí, phương pháp nghiên cứu 168 địa bàn, cơ chế huy động chuyên gia, hệ thống dữ liệu, sản phẩm đầu ra và lộ trình triển khai.

Tôi tin rằng, trong một Thành phố đang thay đổi với tốc độ rất nhanh, đổi mới phương pháp lập quy hoạch chính là một phần của đổi mới phương thức quản trị Thành phố.

Trân trọng kính đề nghị.

Người kiến nghị
TRƯƠNG NAM THUẬN
Kiến trúc sư / Chuyên gia nghiên cứu quy hoạch và chiến lược phát triển đô thị

Bạn đang gửi ý kiến cho Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia về Chính sách phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số